Firma budowlana z Mazowsza pozwała generalnego wykonawcę o zapłatę kilku milionów złotych z tytułu robót dodatkowych. Sąd dopuścił dowód z opinii biegłego. Minęły dwa lata – biegły zmienił się dwukrotnie, strony złożyły zarzuty do każdej opinii, a rozprawa wciąż nie dotarła do meritum. Klient zapytał wprost: czy można było tego uniknąć?

Biegły sądowy w polskim postępowaniu cywilnym pełni funkcję pomocnika sądu – nie arbitra. Jego opinia stanowi dowód, który sąd ocenia swobodnie na podstawie artykułu 233 Kodeksu postępowania cywilnego. Postępowanie dowodowe z udziałem biegłego trwa przeciętnie od 6 do 18 miesięcy i generuje koszty od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych. Strona, która rozumie ten mechanizm, zyskuje realną przewagę procesową.

Ten przewodnik opisuje procedurę krok po kroku: od wniosku o dopuszczenie dowodu, przez sporządzenie opinii, aż po skuteczne zakwestionowanie jej tez. Omawia trzy scenariusze biznesowe – spór budowlany, spór IT oraz postępowanie z udziałem inwestora zagranicznego. Wskazuje pułapki, które kosztują czas i pieniądze.

Kim jest biegły sądowy i jak trafia do sprawy?

Biegły sądowy to osoba wpisana na listę prowadzoną przez prezesa sądu okręgowego. Wpis potwierdza posiadanie wiedzy specjalistycznej w konkretnej dziedzinie. Sąd powołuje biegłego z urzędu lub na wniosek strony – najczęściej wtedy, gdy ustalenie faktu wymaga wiadomości specjalnych. To podstawowa przesłanka z artykułu 278 § 1 k.p.c.

Wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego powinien zawierać trzy elementy. Po pierwsze – tezę dowodową, czyli pytania, na które biegły ma odpowiedzieć. Po drugie – wskazanie specjalności (np. budownictwo, rachunkowość, informatyka). Po trzecie – uzasadnienie, dlaczego ustalenie danego faktu wymaga wiedzy specjalistycznej. Sąd może oddalić wniosek, jeśli uzna, że teza jest zbyt ogólna lub zmierza do przedłużenia postępowania.

W praktyce – wiele firm o tym zapomina – jakość tezy dowodowej decyduje o jakości całej opinii. Pytania sformułowane zbyt szeroko prowadzą do opinii ogólnych, trudnych do podważenia i trudnych do obrony. Pytania zbyt wąskie pomijają istotne okoliczności. Doświadczona kancelaria procesowa formułuje tezę tak, aby opinia odpowiadała na konkretne twierdzenia stron.

Instytucje takie jak KRS, KAS czy KIO działają w odrębnych reżimach proceduralnych. W postępowaniu przed KIO termin na złożenie odwołania wynosi 10 dni od dnia przesłania informacji o czynności zamawiającego. Biegły rzadko pojawia się w postępowaniu odwoławczym przed KIO – ale w sprawach o udzielenie zamówienia publicznego, gdzie kluczowe są parametry techniczne, opinia eksperta prywatnego może wesprzeć argumentację odwołującego.

Jak przebiega procedura – krok po kroku i ile trwa?

Procedura dowodowa z udziałem biegłego składa się z kilku etapów. Sąd wydaje postanowienie o dopuszczeniu dowodu, wskazuje biegłego z listy i zobowiązuje strony do zaliczkowania wynagrodzenia – zazwyczaj w ciągu 14 dni od doręczenia postanowienia. Biegły odbiera akta, przeprowadza badania i sporządza opinię w terminie wyznaczonym przez sąd, zwykle od 2 do 4 miesięcy.

Po doręczeniu opinii strony mają prawo złożyć zarzuty na piśmie. Sąd może następnie wezwać biegłego na rozprawę celem złożenia wyjaśnień ustnych. Jeśli opinia budzi poważne wątpliwości, strona może wnioskować o opinię uzupełniającą lub o powołanie innego biegłego. To właśnie ten etap najczęściej wydłuża postępowanie o kolejnych 6–12 miesięcy.

Trzy scenariusze biznesowe pokazują różnice w praktyce:

  • Spór budowlany – biegły z zakresu budownictwa ocenia jakość robót i wartość robót dodatkowych; opinia może liczyć 80–120 stron i kosztować od PLN 15,000 do PLN 50,000.
  • Spór IT – biegły z zakresu informatyki analizuje kod źródłowy, dokumentację techniczną i zgodność oprogramowania ze specyfikacją; koszt opinii sięga PLN 30,000–80,000.
  • Inwestor zagraniczny – w sprawach z elementem transgranicznym sąd może powołać biegłego z zakresu prawa obcego na podstawie artykułu 1143 k.p.c.; termin sporządzenia takiej opinii bywa dłuższy niż standardowe 4 miesiące.

Zaliczkowanie wynagrodzenia biegłego to obowiązek strony wnioskującej. Niezaliczkowanie w terminie skutkuje pominięciem wniosku dowodowego. W sprawach sporów reklasyfikacyjnych dotyczących podatku od nieruchomości strona, która nie zabezpieczyła środków na opinię biegłego z zakresu budownictwa, traciła szansę na wykazanie, że dany obiekt nie jest budowlą w rozumieniu przepisów podatkowych – i przegrywała z przyczyn procesowych, nie merytorycznych.

Zabezpieczenie roszczeń na podstawie artykułu 730 k.p.c. jest dostępne już przed wszczęciem postępowania. Jeśli roszczenie jest uprawdopodobnione i istnieje interes prawny, sąd może udzielić zabezpieczenia w ciągu kilku dni. Warto rozważyć wniosek o zabezpieczenie równolegle z wnioskiem o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego – szczególnie gdy dłużnik może wyzbywać się majątku w czasie trwania postępowania.

Firma technologiczna z Trójmiasta, wiosna 2024 r. – pozwała kontrahenta o PLN 2,4 mln z tytułu nienależytego wykonania systemu ERP. Sąd powołał biegłego z zakresu informatyki. Strona powodowa złożyła precyzyjną tezę dowodową i dostarczyła biegłemu kompletną dokumentację projektową w ciągu 7 dni od postanowienia. Opinia wpłynęła po 3 miesiącach – szybciej niż przeciętna. Sprawa zakończyła się ugodą na etapie opinii uzupełniającej.

Jak skutecznie zakwestionować opinię biegłego?

Opinia biegłego nie jest wyrokiem. Sąd nie jest nią związany i ocenia ją jak każdy inny dowód. Strona ma pełne prawo do jej kwestionowania – pod warunkiem że robi to merytorycznie, a nie wyłącznie polemicznie. To rozróżnienie jest fundamentalne w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Skuteczne zakwestionowanie opinii wymaga wskazania konkretnych błędów. Mogą to być błędy metodologiczne – np. zastosowanie nieaktualnych norm technicznych. Mogą to być błędy faktyczne – oparcie wniosków na niepełnych danych. Mogą to być błędy logiczne – sprzeczność między ustaleniami a konkluzją. Samo stwierdzenie, że opinia jest niekorzystna dla strony, nie jest zarzutem.

Praktyczna lista działań po otrzymaniu niekorzystnej opinii:

  • Analiza metodologii – czy biegły zastosował właściwe normy i standardy branżowe?
  • Weryfikacja danych wejściowych – czy biegły dysponował kompletną dokumentacją?
  • Opinia prywatna – zlecenie ekspertowi prywatnemu oceny tez biegłego sądowego.
  • Zarzuty pisemne – złożone w terminie wyznaczonym przez sąd, zwykle 14 dni.
  • Wniosek o przesłuchanie biegłego – umożliwia zadanie pytań na rozprawie.

Opinia prywatna nie ma statusu dowodu z opinii biegłego. Stanowi jednak dokument prywatny, który może wspierać zarzuty strony i skłonić sąd do powołania innego biegłego lub zlecenia opinii uzupełniającej. W sporach sądowych o wysoką stawkę inwestycja w opinię prywatną – koszt PLN 10,000–30,000 – bywa decydująca.

Spółka deweloperska z Małopolski, jesień 2023 r. – otrzymała niekorzystną opinię biegłego z zakresu wyceny nieruchomości. Biegły pominął trzy transakcje porównawcze z tej samej dzielnicy. Strona zleciła opinię prywatną rzeczoznawcy, która wykazała błąd metodologiczny. Sąd powołał drugiego biegłego. Korekta wyceny wyniosła PLN 1,2 mln na korzyść spółki.

W sprawach z elementem arbitrażowym warto pamiętać, że zapis na sąd polubowny musi być sporządzony na piśmie – wymóg z artykułu 1154 k.p.c. W arbitrażu strony mają większy wpływ na wybór eksperta. To jedna z realnych przewag arbitrażu nad postępowaniem sądowym w sprawach wymagających wiedzy specjalistycznej.

Najczęstsze błędy stron i jak ich unikać?

Błędy popełniane przez strony w postępowaniu dowodowym z biegłym są powtarzalne. Ich skutki są nieodwracalne – pominięty dowód nie wraca do postępowania. Dlatego warto znać je zanim sprawa trafi do sądu.

Pierwszy błąd to spóźnione wnioski dowodowe. W postępowaniu gospodarczym obowiązuje prekluzja dowodowa – strona powinna zgłosić wszystkie wnioski dowodowe w pozwie lub odpowiedzi na pozew. Wniosek złożony po tym terminie sąd pomija jako spóźniony. Dla powoda zamyka to drogę do wykazania szkody za pomocą opinii biegłego.

Drugi błąd to nieprzygotowanie dokumentacji dla biegłego. Biegły pracuje na materiałach, które strony mu dostarczają. Niekompletna dokumentacja projektowa, brak protokołów odbioru, nieczytelne zestawienia kosztów – to wszystko prowadzi do opinii niepełnych lub opartych na założeniach. Strona, która dostarcza biegłemu kompletne i uporządkowane materiały, realnie skraca czas sporządzania opinii.

Trzeci błąd to bierność po doręczeniu opinii. Część stron traktuje niekorzystną opinię jako koniec sprawy. To błąd. Termin na złożenie zarzutów wynosi zwykle 14 dni od doręczenia. Przekroczenie tego terminu oznacza utratę prawa do kwestionowania wniosków biegłego na tym etapie.

Czwarty błąd dotyczy spraw z elementem transgranicznym. Zagraniczny inwestor wchodzący na rynek polski często nie zdaje sobie sprawy, że opinia sporządzona przez eksperta zagranicznego – nawet uznanego – nie ma statusu opinii biegłego sądowego w polskim postępowaniu. Taki dokument jest dowodem z dokumentu prywatnego, ocenianym przez sąd swobodnie.

Często zadawane pytania

P: Ile kosztuje dowód z opinii biegłego i kto ostatecznie ponosi te koszty?

O: Wynagrodzenie biegłego sądowego zależy od specjalności i złożoności sprawy. W sprawach budowlanych i technicznych wynosi od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy złotych. Strona wnioskująca zaliczkuje wynagrodzenie – zazwyczaj w terminie 14 dni od postanowienia sądu. Ostatecznie koszty opinii ponosi strona przegrywająca, ponieważ wchodzą one w skład kosztów procesu zasądzanych przez sąd na podstawie artykułu 98 Kodeksu postępowania cywilnego.

P: Czy sąd jest związany wnioskami opinii biegłego?

O: To częste nieporozumienie. Sąd nie jest związany opinią biegłego – ocenia ją swobodnie na podstawie artykułu 233 Kodeksu postępowania cywilnego, tak jak każdy inny dowód. Sąd może odrzucić wnioski biegłego, jeśli uzna, że są sprzeczne z pozostałym materiałem dowodowym lub metodologicznie wadliwe. W praktyce jednak sądy rzadko odstępują od stanowczych i umotywowanych opinii, dlatego aktywna postawa strony na etapie formułowania zarzutów jest tak istotna.

P: Jak długo trwa postępowanie z udziałem biegłego i czy można je przyspieszyć?

O: Sporządzenie opinii zajmuje biegłemu od 2 do 6 miesięcy, a w sprawach skomplikowanych nawet dłużej. Całe postępowanie dowodowe z uwzględnieniem zarzutów i ewentualnej opinii uzupełniającej trwa przeciętnie od 12 do 24 miesięcy. Przyspieszyć można przez kompletne przygotowanie dokumentacji przed wyznaczeniem biegłego, precyzyjną tezę dowodową ograniczającą zakres badań oraz terminowe reagowanie na wezwania sądu i biegłego. Strona, która dostarcza materiały z opóźnieniem, sama wydłuża postępowanie.

Co przygotować przed wnioskiem o biegłego – checklista

Skuteczne przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego wymaga przygotowania po stronie klienta. Sąd i biegły nie wyręczą strony w organizacji materiałów. Poniżej lista elementów, które warto zgromadzić zanim złożymy wniosek dowodowy:

  • Dokumentacja źródłowa – umowy, protokoły odbioru, korespondencja, faktury, specyfikacje techniczne – skompletowana i ponumerowana.
  • Precyzyjna teza dowodowa – lista pytań do biegłego sformułowana wspólnie z pełnomocnikiem procesowym.
  • Budżet na zaliczkę – środki na pokrycie wynagrodzenia biegłego dostępne w ciągu 14 dni od postanowienia sądu.
  • Ekspert prywatny w rezerwie – kontakt do specjalisty branżowego, który może ocenić opinię biegłego po jej doręczeniu.
  • Harmonogram postępowania – realistyczna ocena czasu trwania i kosztów całego etapu dowodowego.

Strony, które podchodzą do dowodu z opinii biegłego reaktywnie – czekając na inicjatywę sądu – tracą przewagę procesową na wczesnym etapie. Konkretna sytuacja Państwa firmy może wymagać działania już przed wytoczeniem powództwa.

Jeśli Państwa spółka stoi przed sporem wymagającym dowodu z opinii biegłego – przeprowadzimy analizę tez dowodowych, przygotujemy dokumentację dla biegłego i zaplanujemy strategię kwestionowania niekorzystnych wniosków: info@kordeckipartners.com.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do sporów sądowych, arbitrażu i postępowań dowodowych z udziałem biegłych. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.

Autor: Weronika Kasprzak – Weronika Kasprzak specjalizuje się w sporach sądowych, arbitrażu i prawie sankcyjnym.

Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.