Sprawa gospodarcza wchodzi w decydującą fazę. Sąd wzywa strony do wskazania tez dowodowych dla biegłego. W tym momencie wiele firm popełnia błąd, który kosztuje je nie tylko czas, ale i wynik procesu. Źle sformułowane pytania do biegłego, brak aktywności na etapie wyboru specjalisty, pominięcie zarzutów do opinii – każdy z tych kroków może zamknąć drogę do korzystnego rozstrzygnięcia.

Biegły sądowy w polskim postępowaniu cywilnym to osoba powołana przez sąd na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego w celu wydania opinii wymagającej wiadomości specjalnych. Podstawą powołania biegłego jest artykuł 278 paragraf 1 k.p.c. Koszt opinii waha się od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych, a czas oczekiwania na jej sporządzenie wynosi od 3 do nawet 18 miesięcy w sprawach budowlanych lub finansowych.

Niniejszy przewodnik prowadzi przez cały proces krok po kroku: od wniosku o powołanie biegłego, przez aktywny udział w postępowaniu dowodowym, aż po zaskarżenie opinii i rozliczenie kosztów. Omówimy też trzy scenariusze biznesowe – spór budowlany, spór IT i sprawę z udziałem inwestora zagranicznego – oraz najczęstsze pułapki procesowe.

Jak sąd powołuje biegłego i kto ma na to wpływ?

Sąd powołuje biegłego z urzędu lub na wniosek strony, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiadomości specjalnych. Artykuł 278 § 1 k.p.c. wyraźnie wskazuje, że opinia biegłego zastępuje wiedzę sędziego w dziedzinach technicznych, finansowych lub medycznych. Strona wnioskująca powinna złożyć wniosek dowodowy ze wskazaniem specjalności biegłego, tez dowodowych oraz – jeśli to możliwe – propozycji osoby z listy prowadzonej przez prezesa sądu okręgowego. Sąd nie jest związany wskazaniem strony, ale w praktyce uwzględnia je częściej, niż mogłoby się wydawać.

Lista biegłych sądowych jest jawna. Prowadzą ją prezesi sądów okręgowych na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. Każdy biegły wpisany na listę składa przyrzeczenie i podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej. Instytucja biegłego ad hoc – powoływanego spoza listy – jest dopuszczalna, gdy brak specjalisty z danej dziedziny na liście danego okręgu. W sporach budowlanych z roszczeniami powyżej PLN 10 mln sądy w Warszawie i Krakowie coraz częściej sięgają po biegłych spoza swojego okręgu.

Strona może aktywnie uczestniczyć w etapie formułowania tez dowodowych. To jeden z najważniejszych momentów całego postępowania. Tezy zbyt ogólne dają biegłemu nadmierną swobodę. Tezy zbyt wąskie mogą uniemożliwić udzielenie odpowiedzi na pytanie kluczowe dla sprawy. Doświadczona kancelaria procesowa przygotowuje projekt tez przed pierwszą rozprawą i składa go jako pismo procesowe.

Instytucja wyłączenia biegłego (art. 281 k.p.c.) działa analogicznie do wyłączenia sędziego. Strona może żądać wyłączenia biegłego, jeśli zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego bezstronności. Wniosek o wyłączenie należy złożyć niezwłocznie – najpóźniej przy pierwszej czynności, przy której strona dowiedziała się o przyczynie wyłączenia. Zaniechanie tego kroku zamyka drogę do późniejszego kwestionowania opinii z tego powodu.

Jakie są etapy postępowania dowodowego z udziałem biegłego?

Postępowanie z udziałem biegłego przebiega przez kilka wyraźnych faz. Pierwsza to powołanie i zobowiązanie biegłego przez sąd. Biegły otrzymuje akta sprawy lub ich część i wyznaczony termin na sporządzenie opinii – zazwyczaj od 30 do 90 dni, choć w sprawach złożonych sądy wyznaczają terminy dłuższe. Druga faza to złożenie opinii pisemnej. Trzecia – i często najważniejsza dla stron – to możliwość złożenia zarzutów do opinii oraz wezwanie biegłego na rozprawę celem przesłuchania.

Zarzuty do opinii pisemnej należy złożyć w terminie wyznaczonym przez sąd, zwykle 14 dni od doręczenia odpisu opinii. To nie jest formalność. Dobrze przygotowane zarzuty mogą doprowadzić do uzupełnienia opinii, sporządzenia opinii uzupełniającej lub powołania nowego biegłego. W sporach sądowych dotyczących spraw IT, gdzie biegły ocenia wartość oprogramowania lub zasadność roszczeń z tytułu SLA, zarzuty do metodologii wyceny bywają decydujące.

Przesłuchanie biegłego na rozprawie to szansa, której wiele stron nie wykorzystuje. Pełnomocnik może zadawać pytania zmierzające do wyjaśnienia sprzeczności w opinii lub ujawnienia przyjętych założeń. Biegły odpowiada pod rygorem odpowiedzialności karnej – tak jak świadek. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że opinia biegłego podlega ocenie sądu jak każdy inny dowód, a sąd nie jest nią bezwzględnie związany.

Opinia uzupełniająca i opinia kolejnego biegłego to dwa różne instrumenty. Pierwszą sąd może zlecić temu samemu biegłemu, gdy opinia jest niekompletna lub niejasna. Drugą powołuje się, gdy dotychczasowa opinia jest sprzeczna wewnętrznie lub gdy obie strony skutecznie podważyły jej podstawy merytoryczne. Każde z tych rozwiązań wydłuża postępowanie o kolejne kilka do kilkunastu miesięcy.

Ile kosztuje opinia biegłego i kto za nią płaci?

Wynagrodzenie biegłego sądowego ustala sąd na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 2005 r. w sprawie opłat za czynności biegłych. Stawka godzinowa wynosi od 1,53% do 1,81% kwoty bazowej dla osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe – co w praktyce przekłada się na kilkadziesiąt do ponad 100 zł za godzinę pracy biegłego. Przy skomplikowanych sprawach budowlanych lub wycenach przedsiębiorstw łączny koszt opinii może przekroczyć PLN 50,000.

Zaliczkę na wynagrodzenie biegłego uiszcza strona, która wnioskowała o jego powołanie. Sąd może też nakazać złożenie zaliczki obu stronom. Jeśli biegłego powołał sąd z urzędu, koszty tymczasowo pokrywa Skarb Państwa. Ostateczne rozliczenie kosztów sądowych – w tym wynagrodzenia biegłego – następuje w orzeczeniu kończącym postępowanie. Strona przegrywająca sprawę ponosi koszty zgodnie z art. 98 k.p.c.

W sporach, gdzie wartość przedmiotu sporu przekracza PLN 1 mln, koszt opinii biegłego stanowi zazwyczaj ułamek kosztów całego postępowania. Dla porównania: opłata sądowa od pozwu w sprawie o PLN 2 mln wynosi PLN 100,000 (5% wartości przedmiotu sporu zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych). Koszty zastępstwa procesowego dochodzą do tego jako kolejna pozycja. Firma produkcyjna z Mazowsza w sporze o PLN 3 mln z wykonawcą linii technologicznej poniosła łączne koszty biegłego na poziomie PLN 35,000 – przy czym opinia była kluczowym dowodem decydującym o wyniku sprawy jesienią 2024 r.

Warto pamiętać o możliwości zabezpieczenia roszczeń przed złożeniem wniosku o powołanie biegłego. Zgodnie z art. 730 k.p.c., sąd udziela zabezpieczenia na wniosek strony, jeżeli roszczenie jest uprawdopodobnione i istnieje interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia. Zabezpieczenie dowodu – w tym opinia biegłego sporządzona w trybie zabezpieczenia – pozwala utrwalić stan faktyczny przed wszczęciem sporu głównego. To rozwiązanie szczególnie przydatne w sprawach budowlanych i IT.

Trzy scenariusze biznesowe: budownictwo, IT, inwestor zagraniczny

Scenariusz pierwszy: spór budowlany. Generalny wykonawca z Małopolski żąda od inwestora zapłaty za roboty dodatkowe w kwocie PLN 4,2 mln. Inwestor odmawia, twierdząc, że prace mieściły się w zakresie kontraktu FIDIC. Sąd powołuje biegłego z dziedziny budownictwa. Kluczowe pytania dotyczą zakresu dokumentacji projektowej i zgodności z harmonogramem. Biegły potrzebuje dostępu do dokumentacji budowlanej, korespondencji kontraktowej i dziennika budowy. Strona przegrywająca na etapie formułowania tez dowodowych – bo nie wskazała konkretnych dokumentów do analizy – traci możliwość wykazania swojego stanowiska.

Scenariusz drugi: spór IT. Zamawiający rozwiązuje umowę wdrożeniową z dostawcą oprogramowania i żąda zwrotu PLN 1,8 mln. Dostawca twierdzi, że opóźnienie wynikało z błędów po stronie zamawiającego. Sąd powołuje biegłego z zakresu informatyki i wyceny oprogramowania. W takich sprawach biegły analizuje logi systemowe, protokoły odbioru i korespondencję mailową. Spory sądowe w branży IT wymagają precyzyjnego przygotowania materiału dowodowego przed pierwszą rozprawą – chaotyczna dokumentacja projektowa potrafi zdyskredytować stanowisko strony.

Scenariusz trzeci: inwestor zagraniczny. Fundusz private equity z Niemiec nabywa udziały w polskiej spółce produkcyjnej. Po zamknięciu transakcji odkrywa ukryte zobowiązania podatkowe. Wszczyna postępowanie arbitrażowe, ale równolegle inicjuje spór sądowy w Polsce. W postępowaniu sądowym konieczna jest opinia biegłego z zakresu rachunkowości i wyceny przedsiębiorstw. Dla zagranicznego inwestora istotne jest, że zapis na sąd polubowny (art. 1154 k.p.c.) musi być sporządzony w formie pisemnej – ustne uzgodnienia nie wystarczą. Wykonanie wyroku arbitrażowego w Polsce regulują odrębne przepisy, omówione szczegółowo w artykule o wykonaniu wyroku arbitrażowego w Polsce.

We wszystkich trzech scenariuszach decydujące znaczenie ma aktywność pełnomocnika na etapie postępowania dowodowego. Pasywna postawa – czekanie na opinię i reagowanie dopiero po jej złożeniu – to strategia przegrywająca. Profesjonalne przygotowanie tez, monitoring pracy biegłego i terminowe zarzuty to minimum, którego wymaga każda poważna sprawa gospodarcza.

Jakie błędy procesowe najczęściej kosztują strony sprawę?

Pierwszy i najczęstszy błąd to zbyt późne zgłoszenie wniosku o powołanie biegłego. Kodeks postępowania cywilnego wymaga, by wnioski dowodowe zgłaszać w odpowiednim czasie – w pozwie, odpowiedzi na pozew lub w terminie wyznaczonym przez sąd. Spóźniony wniosek sąd pomija jako złożony po terminie. Firma traci dowód, który mógłby zmienić wynik sprawy.

Drugi błąd to brak zarzutów do opinii. Wiele stron traktuje opinię biegłego jak wyrok. Tymczasem opinia jest dowodem podlegającym ocenie. Jeśli biegły przyjął błędne założenia, pominął część materiału dowodowego lub zastosował nieadekwatną metodologię – strona ma prawo i obowiązek to wskazać. Brak zarzutów w terminie oznacza akceptację opinii w całości.

Trzeci błąd dotyczy kosztów. Strony często nie monitorują narastających kosztów biegłego i nie reagują, gdy przekraczają one złożoną zaliczkę. Sąd może wstrzymać pracę biegłego do czasu uzupełnienia zaliczki. Przerwa taka wydłuża postępowanie o kolejne miesiące.

Czwarty błąd – szczególnie istotny w sprawach z elementem transgranicznym – to nieuwzględnienie harmonogramu arbitrażowego obok sądowego. Spółki, które równolegle prowadzą arbitraż i spór sądowy, muszą koordynować wnioski dowodowe w obu postępowaniach. Opinia biegłego złożona w arbitrażu nie jest automatycznie dowodem w postępowaniu sądowym – i odwrotnie. Zagadnienia związane z planowaniem struktury korporacyjnej przed sporem omawia artykuł o exit tax i planowaniu wyjścia.

Piąty błąd to rezygnacja z prywatnej opinii jako kontrdowodu. Strona może – i często powinna – zlecić prywatną opinię specjalisty, którą składa do akt jako dokument prywatny. Sąd Najwyższy dopuszcza takie opinie jako element materiału dowodowego. Prywatna opinia, choć nie ma statusu opinii biegłego sądowego, może skutecznie podważyć wnioski biegłego powołanego przez sąd i skłonić sąd do powołania kolejnego biegłego.

Co przygotować przed złożeniem wniosku o biegłego?

Aktywne zarządzanie postępowaniem dowodowym zaczyna się na długo przed pierwszą rozprawą. Poniższa lista kontrolna wskazuje minimum, które każda strona powinna przygotować przed złożeniem wniosku o powołanie biegłego sądowego.

  • Dokumentacja źródłowa: skompletuj wszystkie umowy, protokoły, korespondencję i dokumentację techniczną, które biegły będzie analizował.
  • Projekt tez dowodowych: przygotuj precyzyjne pytania do biegłego – sformułowane tak, by odpowiedzi bezpośrednio odnosiły się do spornych faktów.
  • Specjalność biegłego: ustal, jakiej specjalizacji wymaga sprawa, i sprawdź listę biegłych danego sądu okręgowego.
  • Budżet na zaliczkę: zaplanuj środki na pokrycie zaliczki na wynagrodzenie biegłego – typowo od PLN 5,000 do PLN 30,000 w zależności od złożoności sprawy.
  • Harmonogram postępowania: uwzględnij realny czas oczekiwania na opinię (3–18 miesięcy) przy planowaniu strategii procesowej i ewentualnego zabezpieczenia roszczeń zgodnie z art. 730 k.p.c.

Spółka z branży logistycznej z Trójmiasta, prowadząca spór o odszkodowanie z tytułu uszkodzonego towaru o wartości PLN 800,000, skróciła czas oczekiwania na opinię o 4 miesiące wiosną 2025 r. – wyłącznie dzięki temu, że złożyła kompletną dokumentację w dniu powołania biegłego, zamiast dosyłać ją w kolejnych pismach procesowych.

Zabezpieczenie dowodu w trybie art. 310 k.p.c. – czyli sporządzenie opinii biegłego przed wszczęciem postępowania głównego – to instrument, który polskie firmy rzadko wykorzystują, a który w sporach budowlanych i IT bywa nieoceniony. Wniosek składa się do sądu właściwego dla miejsca przeprowadzenia dowodu. Sąd może uwzględnić wniosek nawet bez wysłuchania strony przeciwnej, jeśli zwłoka grozi utratą dowodu.

Strony prowadzące spory przed KIO (Krajową Izbą Odwoławczą) powinny pamiętać, że postępowanie odwoławcze jest znacznie krótsze niż sądowe – odwołanie należy wnieść w ciągu 10 dni od przekazania informacji o czynności zamawiającego. W tym trybie dowód z opinii biegłego jest wyjątkiem, a nie regułą. Jednak wynik postępowania przed KIO może determinować późniejszy spór sądowy, w którym biegły już odgrywa pierwszoplanową rolę.

Konkretna sytuacja procesowa Państwa firmy wymaga indywidualnej oceny – zanim złożą Państwo wniosek o powołanie biegłego lub zareagują na opinię już złożoną. Nieodwracalne skutki procesowe wynikają właśnie z działań podejmowanych bez analizy strategicznej na tym etapie.

Jeśli Państwa spółka prowadzi lub planuje spór sądowy, w którym konieczna będzie opinia biegłego – przeprowadzimy analizę materiału dowodowego, przygotujemy tezy dowodowe i opracujemy strategię zarzutów: info@kordeckipartners.com.

Często zadawane pytania

P: Czy strona może samodzielnie wybrać biegłego sądowego?

O: Strona nie wybiera biegłego – robi to sąd. Strona może jednak wskazać kandydata z listy biegłych sądowych prowadzonej przez prezesa właściwego sądu okręgowego. Sąd nie jest tą propozycją związany, ale w praktyce często ją uwzględnia, jeśli druga strona nie zgłosi sprzeciwu. Wniosek o wyłączenie biegłego po jego powołaniu należy złożyć niezwłocznie po ujawnieniu przyczyny wyłączenia – zgodnie z artykułem 281 Kodeksu postępowania cywilnego.

P: Ile czasu trwa sporządzenie opinii biegłego i jak można przyspieszyć ten etap?

O: Czas sporządzenia opinii wynosi od 1 do 18 miesięcy, w zależności od złożoności sprawy i obciążenia biegłego. Strona może złożyć wniosek o wyznaczenie biegłemu terminu zawitego na złożenie opinii – sąd może to uczynić na podstawie artykułu 286 Kodeksu postępowania cywilnego. Praktycznie rzecz biorąc, najskuteczniejszym sposobem skrócenia czasu jest dostarczenie biegłemu kompletnej, dobrze zorganizowanej dokumentacji już w chwili jego powołania.

P: Czy prywatna opinia eksperta ma jakąkolwiek wartość w polskim postępowaniu sądowym?

O: Tak, ale jej status jest inny niż opinii biegłego sądowego. Prywatna opinia traktowana jest jako dokument prywatny – stanowi dowód tego, że osoba, która ją podpisała, złożyła oświadczenie określonej treści. Sąd Najwyższy dopuszcza jednak, by prywatna opinia stanowiła podstawę do zakwestionowania wniosków biegłego sądowego i skłoniła sąd do powołania nowego biegłego lub zlecenia opinii uzupełniającej. W sprawach o dużej wartości przedmiotu sporu inwestycja w prywatną opinię eksperta zwraca się wielokrotnie.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do sporów sądowych, arbitrażu i postępowań dowodowych. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.

Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.