Firma budowlana z Mazowsza od miesięcy czeka na wyrok w sporze o jakość wykonanych robót. Sąd dopuścił dowód z opinii biegłego. I tu zaczyna się prawdziwy problem – bo ani pełnomocnicy, ani strony nie wiedzą, jak skutecznie uczestniczyć w tym etapie postępowania. Opinia biegłego może rozstrzygnąć sprawę. Może też, jeśli nie zostanie właściwie zakwestionowana, doprowadzić do niekorzystnego wyroku.

Biegli sądowi w polskim postępowaniu cywilnym pełnią funkcję pomocników sądu – dostarczają specjalistycznej wiedzy, której sędziowie nie posiadają. Podstawę prawną stanowią przepisy Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.), w szczególności artykuły od 278 do 291. Sąd powołuje biegłego z urzędu lub na wniosek strony, a wynagrodzenie biegłego obciąża co do zasady stronę wnioskującą – z zaliczką płatną z góry, zazwyczaj od 500 do kilku tysięcy złotych.

Ten przewodnik prowadzi przez całą procedurę krok po kroku: od złożenia wniosku, przez sporządzenie opinii, aż po jej skuteczne kwestionowanie. Omawia trzy scenariusze biznesowe – spór budowlany, spór IT oraz postępowanie z udziałem zagranicznego inwestora. Wskazuje też najczęstsze błędy, które kosztują strony czas i pieniądze.

Jak działa instytucja biegłego sądowego w Polsce?

Biegły sądowy to osoba wpisana na listę prowadzoną przez prezesa właściwego sądu okręgowego. Wpis następuje po weryfikacji kwalifikacji zawodowych i złożeniu przyrzeczenia. Sąd nie jest jednak związany listą – może powołać także innego specjalistę, jeśli wymaga tego charakter sprawy. W praktyce sądy sięgają po biegłych z listy w zdecydowanej większości postępowań.

Procedura powołania biegłego wygląda następująco. Sąd wydaje postanowienie dowodowe, w którym określa tezę dowodową – czyli konkretne pytania, na które biegły ma odpowiedzieć. To postanowienie ma fundamentalne znaczenie. Zbyt szeroka teza prowadzi do opinii ogólnikowej. Zbyt wąska – do pominięcia istotnych kwestii. Strony mają prawo wnosić o uzupełnienie lub modyfikację tezy.

Biegły ma obowiązek złożyć opinię w terminie wyznaczonym przez sąd. Terminy te w praktyce sięgają od 30 dni przy prostych sprawach do 6 miesięcy lub dłużej przy skomplikowanych kwestiach technicznych. KAS, KRS i inne organy administracyjne mogą być zobowiązane do udostępnienia biegłemu dokumentacji na jego wniosek. Instytucje takie jak Urząd Dozoru Technicznego czy instytuty badawcze często pełnią rolę biegłych instytucjonalnych w sprawach specjalistycznych.

Strona, która chce powołania biegłego, powinna złożyć wniosek dowodowy możliwie wcześnie – najpóźniej w pierwszym piśmie procesowym. Spóźniony wniosek sąd może pominąć jako zmierzający do przedłużenia postępowania. To jeden z najczęstszych błędów pełnomocników w sprawach o złożonej materii faktycznej.

Jakie są etapy postępowania dowodowego z udziałem biegłego?

Postępowanie z udziałem biegłego przebiega przez cztery wyraźne fazy. Pierwsza to złożenie zaliczki na wynagrodzenie biegłego – sąd wzywa stronę wnioskującą do wpłaty określonej kwoty, zazwyczaj w terminie 14 dni od doręczenia wezwania. Brak wpłaty skutkuje pominięciem dowodu. Kwoty zaliczek wahają się od 500 zł w prostych sprawach do 20 000 zł i więcej w sprawach budowlanych czy medycznych.

Faza druga to sporządzenie opinii przez biegłego. Biegły może wzywać strony do udostępnienia dokumentów, przeprowadzać oględziny i zadawać pytania. Strony mają obowiązek współpracy – odmowa może być oceniana niekorzystnie przez sąd. Opinia powinna zawierać uzasadnienie metody badawczej, opis przeprowadzonych czynności i jednoznaczne wnioski.

Trzecia faza to możliwość zakwestionowania opinii. Strony mogą złożyć zarzuty do opinii w terminie wyznaczonym przez sąd – zazwyczaj 14 dni od doręczenia odpisu. Zarzuty muszą być merytoryczne: wskazywać konkretne błędy metodologiczne, sprzeczności wewnętrzne lub pominięcie istotnych dowodów. Sąd może zobowiązać biegłego do złożenia opinii uzupełniającej lub wezwać go na rozprawę.

Czwarta faza to ocena opinii przez sąd. Sąd nie jest związany opinią biegłego – może ją odrzucić, jeśli jest wewnętrznie sprzeczna, niejasna lub sprzeczna z zasadami logiki. Może też powołać innego biegłego. W praktyce jednak sądy rzadko odchodzą od wniosków biegłego bez wyraźnych podstaw. Dlatego aktywność procesowa na etapie zarzutów jest tak istotna.

Weronika Kasprzak, adwokat specjalizująca się w sporach sądowych, wskazuje na praktyczny problem: strony często składają zarzuty ogólnikowe, które sąd pomija. Skuteczny zarzut do opinii to taki, który wskazuje konkretną normę techniczną, standard branżowy lub dowód, który biegły pominął lub błędnie ocenił.

Jeśli Państwa spółka stoi przed koniecznością zakwestionowania opinii biegłego w toczącym się postępowaniu, konkretna sytuacja procesowa wymaga indywidualnej oceny – zanim upłynie termin na złożenie zarzutów, który jest nieprzekraczalny. Aby omówić strategię procesową, skontaktuj się z naszym zespołem: info@kordeckipartners.com.

Trzy scenariusze biznesowe – gdzie najczęściej pojawia się biegły?

Biegły sądowy pojawia się w różnych typach sporów. Trzy scenariusze powtarzają się najczęściej w praktyce kancelarii procesowych obsługujących przedsiębiorców.

Scenariusz 1 – spór budowlany. Deweloper z Małopolski zakończył inwestycję, inwestor odmówił odbioru, powołując się na wady. Spór trafił do sądu. Sąd powołał biegłego z zakresu budownictwa. Teza dowodowa obejmowała ocenę zgodności robót z projektem i normami technicznymi. Opinia biegłego trwała 4 miesiące, kosztowała 15 000 zł zaliczki. Strona pozwana skutecznie zakwestionowała metodologię badań – biegły nie uwzględnił dokumentacji zamiennej. Sąd zlecił opinię uzupełniającą. Ostatecznie wyrok uwzględnił zarzuty pozwanego w 60%.

Scenariusz 2 – spór IT. Spółka technologiczna z Warszawy wdrożyła system ERP dla klienta. Klient odmówił zapłaty ostatniej transzy, zarzucając niespełnienie funkcjonalności. Biegły z zakresu informatyki oceniał zgodność systemu z umową. W tego rodzaju sporach kluczowe jest precyzyjne sformułowanie tezy dowodowej – sądy często nie znają specyfiki umów wdrożeniowych. Kancelaria procesowa powinna zaproponować własną wersję tezy i wnosić o jej przyjęcie przez sąd.

Scenariusz 3 – inwestor zagraniczny. Dla niemieckiego inwestora wchodzącego na rynek polski spory sądowe z udziałem biegłych mogą być zaskoczeniem. W Niemczech ekspertyzy prywatne mają większą wagę procesową. W Polsce opinia prywatna – zamówiona przez stronę poza postępowaniem – ma jedynie wartość dokumentu prywatnego. Sąd nie jest nią związany tak jak opinią biegłego sądowego. Inwestorzy zagraniczni powinni rozważyć klauzule arbitrażowe w umowach, które pozwalają na elastyczniejsze kształtowanie roli ekspertów. Więcej o redakcji takich klauzul znajdą Państwo w naszym opracowaniu: klauzule arbitrażowe – redakcja dla polskich umów.

Warto też pamiętać, że w postępowaniach przed KIO – Krajową Izbą Odwoławczą – dowód z opinii biegłego ma ograniczone zastosowanie ze względu na krótkie terminy proceduralne. KIO rozpatruje odwołanie w terminie 15 dni od jego wniesienia. Przy tak napiętym harmonogramie strony zazwyczaj korzystają z ekspertyz prywatnych i zeznań świadków.

Jakie błędy najczęściej popełniają strony w postępowaniu z biegłym?

Postępowanie z udziałem biegłego generuje specyficzne ryzyka procesowe. Poniżej najczęstsze błędy, które KORDECKI & Partners obserwuje w sprawach przejmowanych od innych pełnomocników.

  • Zbyt późny wniosek dowodowy – złożony po upływie terminu do zgłaszania twierdzeń i dowodów. Sąd pomija taki wniosek bez merytorycznego rozpoznania.
  • Brak wpłaty zaliczki w terminie – 14 dni to termin instrukcyjny, ale jego przekroczenie skutkuje pominięciem dowodu. Strony często czekają na wezwanie sądu i przegapiają termin.
  • Ogólnikowe zarzuty do opinii – sformułowania w rodzaju „opinia jest błędna" lub „biegły nie uwzględnił wszystkich okoliczności" nie skutkują żadną reakcją sądu.
  • Brak wniosku o przesłuchanie biegłego – opinia pisemna może zawierać nieścisłości, które biegły wyjaśniłby na rozprawie. Strony rezygnują z tego prawa, tracąc szansę na ujawnienie słabości opinii.
  • Mylenie opinii prywatnej z dowodem z biegłego – ekspertyza prywatna nie zastępuje opinii sądowej. Może być argumentem w zarzutach, ale sąd nie jest nią związany.

W sprawach o zabezpieczenie roszczeń (art. 730 k.p.c.) biegły pojawia się rzadziej ze względu na wymóg uprawdopodobnienia – a nie udowodnienia – roszczenia. Jednak w sprawach, gdzie zabezpieczenie jest kwestionowane, opinia biegłego może być kluczowym dowodem na etapie rozpoznania zarzutów od postanowienia o zabezpieczeniu.

Inny poważny błąd to nieuwzględnienie kosztów opinii w budżecie sporu. Sprawy budowlane, medyczne i z zakresu własności intelektualnej mogą generować koszty opinii przekraczające 50 000 zł. Koszty te wchodzą do rozliczenia kosztów procesu – strona wygrywająca może żądać ich zwrotu. Jednak strona przegrywająca musi się liczyć z tym obciążeniem od początku.

Jeśli Państwa firma planuje wejście na rynek polski i chce zrozumieć mechanizmy rozstrzygania sporów, pomocny kontekst znajdą Państwo również w naszym przewodniku: jak założyć firmę w Polsce – przewodnik krok po kroku.

Konkretna sytuacja procesowa Państwa spółki wymaga oceny zanim opinia biegłego stanie się prawomocną podstawą wyroku – to skutek nieodwracalny. Jeśli toczące się postępowanie obejmuje dowód z opinii biegłego, skontaktuj się z naszym zespołem: info@kordeckipartners.com.

Co przygotować przed postępowaniem z biegłym – lista kontrolna

Przygotowanie do etapu opinii biegłego powinno rozpocząć się na długo przed złożeniem wniosku dowodowego. Brak właściwej dokumentacji to najczęstsza przyczyna niekorzystnych opinii – biegły ocenia to, co mu dostarczono, nie to, co istnieje w rzeczywistości.

  • Komplet dokumentacji technicznej lub branżowej – umowy, protokoły odbioru, korespondencja, ekspertyzy prywatne, normy techniczne.
  • Wstępna analiza tezy dowodowej – propozycja pytań do biegłego sformułowana przez pełnomocnika, z uwzględnieniem specyfiki branży.
  • Budżet na zaliczkę i ewentualne opinie uzupełniające – minimum 5 000 zł w sprawach prostych, od 15 000 zł w sprawach budowlanych i technicznych.
  • Identyfikacja potencjalnych biegłych – przegląd listy biegłych przy właściwym sądzie okręgowym pod kątem specjalizacji i dostępności.
  • Decyzja w sprawie arbitrażu – ocena, czy spór nadaje się do rozstrzygnięcia w trybie arbitrażu, gdzie rola eksperta jest elastyczniej ukształtowana.

W sporach transgranicznych dodatkowym elementem jest kwestia prawa właściwego dla oceny standardów technicznych. Biegły powołany przez polski sąd ocenia zgodność z polskimi normami, chyba że strony lub sąd wyraźnie wskazały inne standardy. Dla inwestorów z Niemiec, Czech czy Ukrainy różnice w normach budowlanych lub informatycznych mogą być źródłem nieporozumień na etapie opinii.

Spory z elementem transgranicznym, gdzie jedna ze stron kwestionuje właściwość polskiego sądu lub wskazuje na zapis na sąd polubowny (art. 1154 k.p.c.), wymagają oceny już na etapie odpowiedzi na pozew. Zapis na sąd polubowny musi być sporządzony w formie pisemnej – jego brak lub wady formalne mogą prowadzić do nieważności klauzuli arbitrażowej i rozstrzygnięcia sporu przez sąd powszechny.

Arbitraż jako alternatywa dla sądu powszechnego pozwala stronom na większą kontrolę nad wyborem eksperta. W postępowaniu arbitrażowym strony mogą wspólnie wskazać biegłego lub powierzyć jego wybór instytucji arbitrażowej. To istotna przewaga, szczególnie w sporach technicznych, gdzie lista biegłych sądowych może nie obejmować ekspertów o wymaganej specjalizacji.

Często zadawane pytania

P: Ile czasu trwa sporządzenie opinii przez biegłego sądowego?

O: Termin zależy od złożoności sprawy i obłożenia biegłego. W prostych sprawach opinia może być gotowa w 30–60 dni. W sprawach budowlanych, medycznych lub z zakresu własności intelektualnej realny czas oczekiwania wynosi od 3 do 9 miesięcy, a niekiedy dłużej. Sąd może wyznaczać biegłemu kolejne terminy. Strony nie mają bezpośredniego wpływu na tempo pracy biegłego, ale mogą wnioskować o wyznaczenie terminu zawitego lub zmianę biegłego w przypadku rażącej zwłoki.

P: Czy opinia prywatna zamówiona przez stronę ma taką samą wartość jak opinia biegłego sądowego?

O: Nie. To powszechne nieporozumienie w polskim postępowaniu cywilnym. Opinia prywatna traktowana jest jako dokument prywatny – dowód tego, że osoba, która ją podpisała, złożyła oświadczenie określonej treści. Sąd nie jest nią związany i nie zastępuje ona dowodu z biegłego sądowego. Opinia prywatna może być skutecznie wykorzystana do sformułowania zarzutów do opinii biegłego lub jako podstawa wniosku o powołanie innego biegłego.

P: Czy w postępowaniu arbitrażowym biegły działa tak samo jak w sądzie powszechnym?

O: W postępowaniu arbitrażowym rola eksperta jest elastyczniej ukształtowana. Strony mogą wspólnie wskazać biegłego lub powierzyć jego wybór instytucji arbitrażowej. Artykuł 1154 Kodeksu postępowania cywilnego wymaga, aby zapis na sąd polubowny był sporządzony w formie pisemnej. W arbitrażu strony mają też większy wpływ na sformułowanie tezy dowodowej i zakres badania. To istotna różnica wobec postępowania przed sądem powszechnym, gdzie sąd samodzielnie formułuje tezę dowodową.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do sporów sądowych i arbitrażowych. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.

Weronika Kasprzak jest adwokatem specjalizującym się w sporach sądowych, arbitrażu i prawie sankcyjnym. Reprezentuje klientów w postępowaniach cywilnych i gospodarczych, w tym w sprawach z udziałem biegłych sądowych z zakresu budownictwa, informatyki i finansów.

Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.