Spółka z siedzibą w Pradze ma polskich wierzycieli, polskie aktywa i zarząd pendlujący między Ostrawą a Katowicami. Albo odwrotnie – polska spółka produkcyjna z fabryką w Czechach traci płynność i nie wie, gdzie złożyć wniosek o upadłość. Obie sytuacje zdarzają się częściej, niż mogłoby się wydawać. I obie wymagają natychmiastowej decyzji.
Transgraniczne postępowanie upadłościowe z udziałem Polski i Czech Republic podlega Rozporządzeniu Rady (WE) nr 1346/2000 – zastąpionemu przez Rozporządzenie (UE) 2015/848 – które wyznacza jedno główne postępowanie (main proceedings) w państwie, gdzie dłużnik ma centrum głównych interesów (COMI). Zarząd spółki ma obowiązek złożenia wniosku o upadłość w ciągu 30 dni od powstania stanu niewypłacalności, zgodnie z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego. Błędne określenie COMI oznacza ryzyko odrzucenia wniosku i osobistą odpowiedzialność członków zarządu.
Poniżej wyjaśniamy, kogo dotyczy ten problem, jakie są progi i terminy oraz co zarząd powinien zrobić w ciągu najbliższych 30 dni.
Które przepisy rządzą postępowaniem między Polską a Czechami?
Polska i Czechy są członkami Unii Europejskiej. Oznacza to, że transgraniczne postępowanie upadłościowe między tymi dwoma krajami podlega Rozporządzeniu (UE) 2015/848 o postępowaniu upadłościowym (recast). Rozporządzenie stosuje się bezpośrednio – bez potrzeby implementacji krajowej. Sąd Rejonowy właściwy dla siedziby dłużnika w Polsce (w sprawach upadłościowych – wydziały gospodarcze sądów rejonowych) oraz odpowiedni sąd czeski (krajský soud) stosują te same unijne reguły kolizyjne.
Kluczowe pojęcie to COMI – centrum głównych interesów dłużnika. Domniemywa się, że COMI spółki znajduje się w miejscu jej siedziby statutowej. Domniemanie to można obalić, ale wymaga to dowodów: gdzie faktycznie zarządzano spółką, gdzie prowadzono negocjacje z wierzycielami, gdzie znajdowały się główne aktywa. KRS i jego czeski odpowiednik – Obchodní rejstřík – są pierwszym punktem weryfikacji przez sąd.
Postępowanie wtórne (secondary proceedings) może zostać otwarte w Polsce, nawet jeśli główne postępowanie toczy się w Czechach – i odwrotnie. Dotyczy to aktywów zlokalizowanych na terytorium danego państwa. W praktyce oznacza to, że polska nieruchomość lub rachunek bankowy mogą zostać objęte polskim postępowaniem wtórnym, niezależnie od tego, gdzie złożono główny wniosek.
Kogo dotyczy ten alert i jakie progi są istotne?
Problem dotyczy trzech grup podmiotów. Po pierwsze – polskich spółek z oddziałem lub zakładem produkcyjnym w Czechach, których zobowiązania przekraczają wartość aktywów przez ponad 24 miesiące (art. 11 ust. 2 Prawa upadłościowego – test bilansowy). Po drugie – czeskich spółek z polskimi wierzycielami lub aktywami w Polsce. Po trzecie – zarządów i rad nadzorczych po obu stronach granicy, które mogą odpowiadać osobiście za szkodę wyrządzoną spóźnionym wnioskiem.
Próg czasowy jest bezwzględny. Zgodnie z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego zarząd ma 30 dni od powstania stanu niewypłacalności na złożenie wniosku. Niewypłacalność w rozumieniu art. 11 ust. 1a Prawa upadłościowego powstaje z domniemania, gdy opóźnienie w płatnościach przekracza 3 miesiące. W praktyce – wiele firm o tym zapomina – moment powstania stanu niewypłacalności i moment, gdy zarząd się o nim dowiaduje, to dwie różne daty. Sąd ocenia tę pierwszą.
Dla wierzycieli – zarówno polskich, jak i czeskich – istotny jest próg zgłoszenia wierzytelności. Termin wyznaczany jest przez syndyka (w Polsce) lub insolvenčního správce (w Czechach). Spóźnione zgłoszenie nie wyklucza wierzytelności z listy, ale może opóźnić wypłatę lub obniżyć jej priorytet. W postępowaniu transgranicznym wierzyciel ma prawo zgłosić wierzytelność zarówno w postępowaniu głównym, jak i wtórnym – ale nie może uzyskać łącznie więcej, niż wynosi jego wierzytelność.
- Termin złożenia wniosku o upadłość: 30 dni od powstania niewypłacalności (art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego)
- Domniemanie niewypłacalności: opóźnienie w płatnościach powyżej 3 miesięcy
- Test bilansowy: zobowiązania przewyższają aktywa przez ponad 24 miesiące
- Odpowiedzialność podatkowa zarządu: art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej – gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna
Odpowiedzialność osobista zarządu to nie tylko ryzyko cywilne z art. 299 § 1 k.s.h. To również odpowiedzialność podatkowa z art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej. Obie podstawy mogą być stosowane równolegle przez wierzycieli i organy podatkowe – zarówno polskie (KAS), jak i czeskie. Nieodwracalne skutki spóźnionego wniosku zamykają drogę do obrony przed tymi roszczeniami.
Co zarząd powinien zrobić w ciągu najbliższych 30 dni?
Pierwszym krokiem jest ustalenie COMI. To nie jest pytanie akademickie – od odpowiedzi zależy, w którym kraju należy złożyć wniosek, jakie prawo materialne będzie stosowane i który syndyk przejmie kontrolę nad majątkiem. Spółka z siedzibą w Warszawie, która faktycznie zarządzana jest z Pragi, może mieć COMI w Czechach. Zmiana COMI na krótko przed złożeniem wniosku (forum shopping) jest przez sądy unijne traktowana z dużą podejrzliwością – Rozporządzenie 2015/848 wprost przewiduje mechanizmy przeciwdziałające takim praktykom.
Drugim krokiem jest ocena, czy dostępna jest restrukturyzacja zamiast upadłości. Polskie prawo restrukturyzacyjne (art. 3 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego) pozwala na wszczęcie postępowania już w momencie zagrożenia niewypłacalnością – wcześniej niż upadłość. Czeski zákon o insolvenčním řízení również przewiduje reorganizację (reorganizace). Opcja pre-pack – sprzedaż zorganizowanej części przedsiębiorstwa przygotowana przed złożeniem wniosku – jest dostępna w obu systemach i pozwala zachować wartość biznesu. Warto rozważyć ją przed upływem 30-dniowego terminu.
Trzecim krokiem jest zabezpieczenie dokumentacji. Sąd w postępowaniu transgranicznym będzie badał, gdzie faktycznie podejmowano decyzje zarządcze. Protokoły posiedzeń zarządu, korespondencja z bankami i kluczowymi wierzycielami, umowy z kontrahentami – wszystko to wpływa na ocenę COMI. Brak dokumentacji oznacza, że sąd oprze się na domniemaniu wynikającym z miejsca siedziby statutowej.
Dla spółek z ekspozycją na oba rynki – polskim i czeskim – szczególnie istotne jest skoordynowanie działań po obu stronach granicy. Analogiczne problemy dotyczą postępowań z udziałem innych jurysdykcji unijnych: transgraniczne postępowanie upadłościowe z udziałem Polski i Hiszpanii oraz transgraniczne postępowanie upadłościowe z udziałem Polski i Litwy rządzą się tymi samymi unijnymi regułami, choć różnią się w szczegółach proceduralnych.
Inwestorzy zagraniczni planujący nabycie aktywów w Polsce w ramach postępowania upadłościowego powinni zapoznać się z odrębnymi przepisami dotyczącymi nabywania nieruchomości. Szczegółowe omówienie zawiera przewodnik dla obywateli Czech kupujących nieruchomości w Polsce.
Konkretna sytuacja Państwa spółki – zwłaszcza gdy aktywa i zobowiązania są rozproszone między Polską a Czechami – wymaga natychmiastowej oceny prawnej. Każdy dzień zwłoki po powstaniu stanu niewypłacalności zbliża zarząd do nieodwracalnej odpowiedzialności osobistej, której nie można już odwrócić po złożeniu wniosku przez wierzyciela.
Jeśli Państwa spółka ma zobowiązania przekraczające 3-miesięczne opóźnienie w płatnościach lub aktywa po obu stronach granicy polsko-czeskiej – przeprowadzimy analizę COMI, ocenimy dostępność restrukturyzacji i skoordynujemy działania w obu jurysdykcjach: info@kordeckipartners.com.
Często zadawane pytania
P: Gdzie należy złożyć wniosek o upadłość, jeśli spółka ma siedzibę w Polsce, ale faktycznie zarządzana jest z Czech?
O: Zgodnie z Rozporządzeniem (UE) 2015/848 wniosek należy złożyć w państwie, gdzie znajduje się COMI dłużnika. Jeśli faktyczne zarządzanie odbywa się z Czech, COMI może znajdować się w Czechach – mimo polskiej siedziby statutowej. Ocena wymaga analizy dokumentacji zarządczej z ostatnich 3 miesięcy przed złożeniem wniosku. Błędne określenie COMI prowadzi do odrzucenia wniosku i upływu 30-dniowego terminu z artykułu 21 ustęp 1 Prawa upadłościowego.
P: Czy restrukturyzacja w Polsce chroni przed postępowaniem wszczętym przez czeskiego wierzyciela?
O: Otwarcie polskiego postępowania restrukturyzacyjnego zawiesza indywidualne egzekucje wierzycieli w Polsce. Jednak czeski wierzyciel może złożyć wniosek o wszczęcie postępowania wtórnego w Czechach, jeśli dłużnik posiada tam aktywa. Rozporządzenie 2015/848 przewiduje mechanizm koordynacji między postępowaniem głównym a wtórnym – syndyk w postępowaniu głównym może wnioskować o zawieszenie postępowania wtórnego. Wymaga to jednak aktywnego działania pełnomocnika w obu jurysdykcjach jednocześnie.
P: Jak szybko wierzyciel może uzyskać zaspokojenie w postępowaniu transgranicznym i jakie są koszty?
O: Czas zaspokojenia w postępowaniach transgranicznych jest dłuższy niż w krajowych – typowo 2 do 4 lat dla wierzytelności niezabezpieczonych. Koszty zgłoszenia wierzytelności są niskie (w Polsce brak opłaty sądowej za zgłoszenie), ale wierzyciel powinien liczyć się z kosztami obsługi prawnej w dwóch jurysdykcjach. Wierzytelności zabezpieczone rzeczowo (hipoteka, zastaw) korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia z konkretnego składnika majątku, niezależnie od tego, czy postępowanie jest główne czy wtórne.
KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do restrukturyzacji transgranicznej i postępowań upadłościowych. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.
Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.