Firma z Mazowsza. Zarząd podejmuje decyzję o ekspansji. Rok później spółka traci płynność, wierzyciel składa pozew przeciwko członkom zarządu. Polisa D&O leży w szufladzie – ale nikt nie sprawdził, czy obejmuje ten rodzaj roszczenia. Koszty obrony przekraczają 200 000 zł. Prywatny majątek członków zarządu staje się realnym zabezpieczeniem.

Ubezpieczenie D&O (Directors & Officers) chroni członków zarządu przed osobistą odpowiedzialnością finansową za decyzje podjęte w toku pełnienia funkcji. W Polsce odpowiedzialność zarządu wynika bezpośrednio z art. 299 paragraf 1 Kodeksu spółek handlowych oraz art. 116 paragraf 1 Ordynacji podatkowej. Brak właściwej polisy lub jej nieprawidłowe skonfigurowanie zamyka drogę do ochrony w momencie, gdy jest ona najbardziej potrzebna.

Ten alert wyjaśnia trzy rzeczy: kto jest narażony na odpowiedzialność osobistą, czego polisy D&O najczęściej nie obejmują i co zarząd powinien zrobić w ciągu najbliższych 30 dni.

Kiedy odpowiedzialność osobista zarządu staje się realna?

Odpowiedzialność zarządu nie jest abstrakcją. Art. 299 § 1 k.s.h. stanowi, że jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, wierzyciel może skierować roszczenie bezpośrednio do członków zarządu. Solidarnie i z majątku osobistego. Próg wejścia dla wierzyciela jest niski – wystarczy bezskuteczna egzekucja komornicza.

Równolegle działa art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej. Jeśli spółka nie zapłaci podatków, a egzekucja z jej majątku zawiedzie, urząd skarbowy sięga do kieszeni członków zarządu. KAS coraz częściej korzysta z tego narzędzia – szczególnie w sprawach VAT i składek ZUS. Kwoty potrafią sięgać kilku milionów złotych.

Trzeci wektor to odpowiedzialność karna gospodarcza. Zarząd może odpowiadać za działanie na szkodę spółki, niezgłoszenie upadłości w terminie czy naruszenia przepisów o rachunkowości. W praktyce – wiele firm o tym zapomina – postępowanie karne toczy się niezależnie od cywilnego i podatkowego.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego zarząd ma 30 dni od momentu zaistnienia niewypłacalności na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Przekroczenie tego terminu to nie tylko ryzyko odpowiedzialności odszkodowawczej wobec wierzycieli. To również podstawa do wyłączenia ochrony z polisy D&O przez ubezpieczyciela.

  • Odpowiedzialność z art. 299 § 1 k.s.h. – roszczenia wierzycieli wobec majątku osobistego
  • Odpowiedzialność podatkowa z art. 116 § 1 Ordynacji – zaległości spółki obciążają zarząd
  • Odpowiedzialność karna gospodarcza – niezależna od postępowań cywilnych
  • Naruszenie 30-dniowego terminu z Prawa upadłościowego – podstawa wyłączeń polisowych

Dla spółek prowadzących działalność transgraniczną ryzyko się mnoży. Restrukturyzacja z elementem szwedzkim lub litewskim oznacza, że zarząd odpowiada równocześnie przed kilkoma systemami prawnymi. Szczegóły dotyczące transgranicznej niewypłacalności z udziałem Polski i Szwecji pokazują, jak szybko lokalna ekspozycja staje się problemem międzynarodowym.

Czego polisy D&O najczęściej nie obejmują – i co z tym zrobić?

Polisa D&O to nie parasol ochronny na każdą sytuację. Ubezpieczyciele stosują rozbudowane katalogi wyłączeń. Zarząd, który nie przeczytał OWU przed podpisaniem umowy, może odkryć luki dopiero w trakcie postępowania – gdy jest już za późno na korektę.

Najczęstsze wyłączenia dotyczą umyślnego działania na szkodę spółki, roszczeń między podmiotami powiązanymi (cross-claims) oraz zdarzeń znanych zarządowi przed zawarciem polisy. To ostatnie wyłączenie jest szczególnie groźne. Zarząd, który wiedział o problemach płynnościowych przed dniem zawarcia umowy ubezpieczenia, może nie otrzymać ochrony – nawet jeśli roszczenie pojawi się rok później.

Osobna kategoria to sprawy z zakresu white-collar defence. Koszty obrony w postępowaniu karnym gospodarczym potrafią przekroczyć 500 000 zł. Część polis pokrywa te koszty wyłącznie do momentu postawienia zarzutów – potem ochrona wygasa. Uważamy, że bezpieczniejszym rozwiązaniem jest polisa z klauzulą pokrycia kosztów obrony przez cały czas trwania postępowania.

Pre-pack, czyli przygotowana likwidacja w ramach restrukturyzacji, to kolejny obszar ryzyka. Zarząd inicjujący pre-pack podejmuje decyzje o zbyciu majątku w warunkach presji czasowej. Jeśli transakcja zostanie zakwestionowana przez syndyka lub wierzyciela, polisa D&O musi obejmować roszczenia związane z tym procesem. Nie wszystkie to robią. Warto też zapoznać się z transgranicznymi aspektami niewypłacalności w relacjach polsko-litewskich, gdzie podobne ryzyka pojawiają się w kontekście bałtyckim.

Co zarząd powinien zrobić teraz? Oto lista kontrolna:

  • Przeczytać OWU i zidentyfikować wyłączenia dotyczące umyślności i cross-claims
  • Sprawdzić, czy polisa pokrywa koszty obrony karnej przez cały czas postępowania
  • Zweryfikować sumę ubezpieczenia – minimalna rekomendowana to 5 mln zł dla spółek o obrotach powyżej 50 mln zł
  • Upewnić się, że polisa obejmuje zdarzenia związane z restrukturyzacją i pre-pack
  • Skonsultować zakres z prawnikiem przed odnowieniem – nie z brokerem ubezpieczeniowym

Dla spółek z aktywami nieruchomościowymi dodatkowym elementem analizy jest ekspozycja majątkowa zarządu. Nabycie nieruchomości w Polsce przez osobę pełniącą funkcję w zarządzie może być rozpatrywane przez wierzycieli w kontekście skargi pauliańskiej – jeśli transakcja nastąpiła w okresie narastania problemów spółki.

Zarząd spółki z Pomorza odnowił polisę D&O bez analizy OWU wiosną 2024 r. Gdy jesienią tego samego roku wierzyciel złożył pozew na podstawie art. 299 § 1 k.s.h., ubezpieczyciel odmówił wypłaty – roszczenie dotyczyło zdarzenia objętego klauzulą wyłączenia cross-claims. Koszty obrony wyniosły ponad 180 000 zł z majątku osobistego prezesa.

Konkretna sytuacja Państwa spółki wymaga indywidualnej oceny zakresu polisy i ekspozycji zarządu. Nieodwracalne skutki luk w pokryciu ujawniają się dopiero w toku postępowania – kiedy zmiana ubezpieczyciela nie jest już możliwa.

Jeśli Państwa spółka zatrudnia zarząd odpowiadający za decyzje restrukturyzacyjne lub operacyjne powyżej progu 50 mln zł obrotów – przeprowadzimy audyt polisy D&O, zidentyfikujemy luki w pokryciu i rekomendujemy konkretne zmiany: info@kordeckipartners.com.

Często zadawane pytania

P: Czy polisa D&O chroni zarząd przed odpowiedzialnością podatkową wynikającą z artykułu 116 paragraf 1 Ordynacji podatkowej?

O: Część polis D&O obejmuje koszty obrony w postępowaniach podatkowych, ale sama zaległość podatkowa spółki nie jest zdarzeniem ubezpieczeniowym. Polisa może pokryć koszty pełnomocnika przed organami KAS i sądami administracyjnymi, jednak nie zastąpi zapłaty zaległości. Zakres ochrony zależy od konkretnych zapisów OWU i wymaga weryfikacji przed odnowieniem umowy.

P: Jak szybko zarząd powinien zaktualizować polisę D&O po wejściu spółki w fazę zagrożenia niewypłacalnością?

O: Najlepiej przed – nie po. Ubezpieczyciele stosują klauzule znanych okoliczności, które wyłączają ochronę dla zdarzeń, o których zarząd wiedział w dniu zawarcia lub odnowienia polisy. Gdy spółka traci płynność, okno na skuteczne rozszerzenie ochrony zamyka się bardzo szybko. Rekomendujemy przegląd polisy co najmniej raz w roku oraz niezwłocznie po każdej istotnej zmianie sytuacji finansowej spółki.

P: Czy polisa D&O obejmuje postępowania restrukturyzacyjne i pre-pack?

O: Standardowe polisy D&O nie zawsze obejmują roszczenia związane z przygotowaną likwidacją lub restrukturyzacją. Konieczne jest sprawdzenie, czy polisa zawiera klauzulę insolvency extension lub podobną. Bez niej zarząd inicjujący pre-pack może pozostać bez ochrony w razie zakwestionowania transakcji przez syndyka lub wierzycieli. Jest to jeden z najczęściej pomijanych elementów przy zakupie polisy D&O w Polsce.

O kancelarii: KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do restrukturyzacji, prawa upadłościowego i obrony w sprawach karnych gospodarczych. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.

Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.