Firma handlowa z Mazowsza dowiedziała się o zaległościach podatkowych spółki dopiero z pisma komorniczego. Egzekucja z majątku spółki okazała się bezskuteczna. Wierzyciel skierował roszczenie bezpośrednio do prezesa zarządu – prywatnie, z własnego majątku. Tak działa art. 299 § 1 k.s.h. W praktyce wielu członków zarządu nie zdaje sobie sprawy z tej odpowiedzialności, dopóki nie jest za późno.

Odpowiedzialność zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wynika bezpośrednio z przepisów Kodeksu spółek handlowych. Artykuł 299 paragraf 1 k.s.h. przewiduje, że jeśli egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania – całym swoim majątkiem osobistym. Odpowiedzialność ta nie jest ograniczona żadnym progiem kwotowym.

Ten alert wyjaśnia trzy rzeczy: kto jest zagrożony, jakie mechanizmy uruchamiają odpowiedzialność osobistą oraz co zrobić w ciągu najbliższych 30 dni, by ograniczyć ryzyko. Adresujemy go do każdego, kto pełni funkcję w zarządzie sp. z o.o. – niezależnie od wielkości spółki i jej branży.

Kiedy zarząd odpowiada prywatnym majątkiem?

Podstawowy mechanizm jest prosty. Spółka z o.o. ma odrębną osobowość prawną – co potwierdza art. 151 § 1 k.s.h. Wspólnicy co do zasady nie odpowiadają za długi spółki. Zarząd jednak odpowiada, i to solidarnie, gdy egzekucja z majątku spółki zawiedzie. Minimalny kapitał zakładowy wynosi zaledwie 5 000 PLN (art. 154 § 1 k.s.h.) – co oznacza, że ochrona majątkowa spółki bywa iluzoryczna.

Odpowiedzialność z art. 299 § 1 k.s.h. obejmuje zobowiązania cywilnoprawne, ale też podatkowe. Na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za zaległości podatkowe spółki, gdy egzekucja z jej majątku jest bezskuteczna. KAS może więc skierować roszczenie bezpośrednio do prezesa – bez uprzedniego wyroku sądowego wobec spółki.

Trzy sytuacje uruchamiają odpowiedzialność najczęściej:

  • spóźnione złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości (termin to 30 dni od zaistnienia niewypłacalności – art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego),
  • zawarcie umowy między spółką a członkiem zarządu bez właściwej reprezentacji (art. 210 § 1 k.s.h. wymaga pełnomocnika powołanego przez zgromadzenie wspólników lub rady nadzorczej),
  • działanie sprzeczne z prawem lub umową spółki, które wyrządziło szkodę – art. 293 § 1 k.s.h.

W praktyce – wiele firm o tym zapomina – problem z art. 210 § 1 k.s.h. pojawia się przy zwykłych umowach o pracę z prezesem lub przy pożyczkach wspólnika-zarządcy. Umowa podpisana przez samego zainteresowanego jest nieważna. KRS nie weryfikuje każdej umowy, ale wierzyciel lub organ podatkowy – owszem.

Spółka IT z Małopolski, wiosną 2024 r., straciła głównego kontrahenta i przestała regulować składki ZUS. Zarząd zwlekał z wnioskiem o upadłość przez cztery miesiące. Gdy egzekucja z konta spółki okazała się bezskuteczna, ZUS skierował roszczenie do dwóch członków zarządu prywatnie. Każdy z nich odpowiadał solidarnie za całość zaległości – bez możliwości podziału długu.

Jakie są ustawowe sposoby obrony przed odpowiedzialnością?

Odpowiedzialność z art. 299 k.s.h. nie jest absolutna. Artykuł 299 § 2 k.s.h. przewiduje trzy drogi uwolnienia się od niej. Każda wymaga jednak aktywnego działania – i odpowiedniego udokumentowania. Samo twierdzenie, że „spółka miała problemy", nie wystarczy.

Pierwsza obrona: terminowe złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Zarząd musi działać w ciągu 30 dni od dnia, w którym spółka stała się niewypłacalna. Niewypłacalność w rozumieniu art. 11 ust. 1 Prawa upadłościowego zachodzi, gdy spółka nie wykonuje wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Domniemanie niewypłacalności powstaje już po 3 miesiącach opóźnienia w płatnościach (art. 11 ust. 1a).

Druga obrona: otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego w odpowiednim czasie. Prawo restrukturyzacyjne oferuje cztery ścieżki – od postępowania o zatwierdzenie układu po postępowanie sanacyjne. Ważne, by zarząd sięgnął po restrukturyzację, zanim sytuacja stanie się nieodwracalna. Wierzyciel objęty układem nie może skutecznie pozwać członka zarządu z art. 299 k.s.h.

Trzecia obrona: wykazanie, że wierzyciel nie poniósł szkody mimo braku wniosku o upadłość. Ta obrona jest najtrudniejsza procesowo. Sąd Najwyższy wielokrotnie orzekał, że ciężar dowodu spoczywa na członku zarządu – nie na wierzycielu.

Producent z Dolnego Śląska, jesienią 2023 r., otworzył przyspieszone postępowanie układowe, gdy zobowiązania przekroczyły wartość aktywów. Zarząd działał sprawnie – wniosek złożono w 22. dniu od stwierdzenia przesłanki bilansowej z art. 11 ust. 2 Prawa upadłościowego. Dzięki temu prezes i wiceprezes skutecznie powołali się na obronę z art. 299 § 2 k.s.h. i uniknęli odpowiedzialności osobistej.

Uważamy, że bezpieczniejszym rozwiązaniem jest wdrożenie stałego monitoringu płynności – zanim pojawi się problem. Zarząd, który śledzi wskaźniki co miesiąc, ma czas na reakcję. Zarząd, który reaguje na wezwanie komornika, zwykle nie ma już żadnej obrony. Warto też zadbać o właściwe przygotowanie dokumentacji finansowej i podatkowej spółki – to element due diligence, który chroni zarząd w razie kontroli KAS.

Co przygotować już teraz:

  • Aktualna lista wymagalnych zobowiązań spółki z datami płatności.
  • Weryfikacja, czy umowy z członkami zarządu były podpisywane zgodnie z art. 210 § 1 k.s.h.
  • Sprawdzenie, czy wpisy w KRS odzwierciedlają aktualny skład zarządu.
  • Ocena, czy spółka nie spełnia przesłanek niewypłacalności z art. 11 Prawa upadłościowego.

Przy okazji transakcji M&A Polska warto pamiętać, że nabywca udziałów przejmuje spółkę z całą jej historią zobowiązań. Due diligence powinno obejmować analizę odpowiedzialności zarządu za okres poprzedzający transakcję – w tym zaległości wobec KAS i ZUS. Szczegółowe programy motywacyjne dla zarządu, takie jak ESOP, warto konstruować z uwzględnieniem tych ryzyk – więcej na ten temat w materiale o strukturyzowaniu programów motywacyjnych ESOP w Polsce.

Konkretna sytuacja Państwa spółki może wymagać natychmiastowej oceny. Każdy dzień zwłoki po przekroczeniu progu niewypłacalności skraca okno na obronę z art. 299 § 2 k.s.h. – a skutki mogą być nieodwracalne dla majątku osobistego członków zarządu.

Jeśli Państwa spółka wykazuje opóźnienia w płatnościach przekraczające 3 miesiące lub zobowiązania zbliżają się do wartości aktywów – przeprowadzimy analizę ryzyka odpowiedzialności zarządu i wskażemy właściwą ścieżkę działania: info@kordeckipartners.com.

Często zadawane pytania

P: Czy odpowiedzialność z artykułu 299 k.s.h. dotyczy też wiceprezesa lub prokurenta?

O: Artykuł 299 paragraf 1 k.s.h. obejmuje wyłącznie członków zarządu wpisanych do KRS w chwili powstania zobowiązania. Prokurent nie jest członkiem zarządu i nie odpowiada na tej podstawie. Wiceprezes zarządu odpowiada tak samo jak prezes – solidarnie i bez ograniczenia kwotowego. Warto sprawdzić aktualność wpisów w KRS, bo odpowiedzialność może objąć osobę, która formalnie nie złożyła jeszcze rezygnacji.

P: Jak szybko wierzyciel może skierować roszczenie do zarządu?

O: Wierzyciel musi najpierw wykazać bezskuteczność egzekucji z majątku spółki – nie musi jednak czekać na zakończenie postępowania upadłościowego. Wystarczy postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji z powodu braku majątku. W praktyce cały proces od wezwania spółki do pozwu przeciwko zarządowi może zamknąć się w kilku miesiącach. Organy podatkowe działają często szybciej niż wierzyciele prywatni.

P: Czy umowa wspólników może wyłączyć odpowiedzialność zarządu wobec wierzycieli?

O: Nie. Umowa wspólników (shareholders' agreement) wiąże wyłącznie strony, które ją podpisały. Nie może ograniczyć ani wyłączyć odpowiedzialności zarządu wynikającej z artykułu 299 k.s.h. wobec osób trzecich – wierzycieli, ZUS czy KAS. Wewnętrzne postanowienia o indemnifikacji między wspólnikami są dopuszczalne, ale nie chronią członka zarządu przed roszczeniem wierzyciela zewnętrznego.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do prawa korporacyjnego i M&A. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.

Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.