Firma logistyczna z Mazowsza odkrywa w marcu 2024 r., że jej kontrahent – spółka z udziałem kapitału rosyjskiego – figuruje na liście osób i podmiotów objętych polskimi sankcjami. Każda płatność zrealizowana po wpisie na listę grozi odpowiedzialnością karną. Zarząd nie wiedział. Czas na reakcję: natychmiastowy.

Polska ustawa sankcyjna z 15 kwietnia 2022 roku nakłada na przedsiębiorców obowiązek zamrożenia aktywów, zakaz świadczenia usług i wykluczenie z zamówień publicznych wobec podmiotów wpisanych na listę Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Naruszenie tych zakazów grozi karą pozbawienia wolności do lat 3 oraz karą pieniężną do 20 mln zł. Ustawa weszła w życie 16 kwietnia 2022 roku i obowiązuje równolegle z unijnymi pakietami sankcyjnymi.

Poniżej wyjaśniamy: kto jest objęty obowiązkami, jakie działania są zakazane, co grozi za naruszenie oraz jakie kroki podjąć natychmiast. Alert dotyczy każdego podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą w Polsce – niezależnie od branży i wielkości.

Co zmieniła polska ustawa sankcyjna i kogo dotyczy?

Ustawa z 15 kwietnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę (Dz.U. 2022 poz. 835) wprowadziła do polskiego porządku prawnego autonomiczny mechanizm sankcji krajowych. Działa on obok – i niezależnie od – rozporządzeń unijnych. To oznacza, że podmiot może być objęty wyłącznie polską listą, wyłącznie unijną lub obiema jednocześnie. Każdy z tych przypadków wymaga odrębnej weryfikacji.

Obowiązki dotyczą wszystkich przedsiębiorców zarejestrowanych w KRS lub CEIDG, instytucji finansowych nadzorowanych przez KNF, instytucji obowiązanych w rozumieniu ustawy AML, a także podmiotów biorących udział w postępowaniach o udzielenie zamówień publicznych kontrolowanych przez KIO. Próg wielkości firmy nie ma znaczenia. Jednoosobowa działalność gospodarcza podlega tym samym zakazom co spółka giełdowa.

Lista MSWiA jest aktualizowana w drodze decyzji administracyjnej. Wpis następuje bez uprzedniego powiadomienia podmiotu wpisywanego. Przedsiębiorca, który nie monitoruje listy, nie może powoływać się na niewiedzę jako okoliczność wyłączającą odpowiedzialność. W praktyce – wiele firm o tym zapomina – weryfikacja kontrahenta przed zawarciem umowy to jedno, a bieżące monitorowanie aktywnych relacji handlowych to drugie.

Sankcje obejmują cztery kategorie podmiotów: osoby fizyczne, osoby prawne, jednostki organizacyjne bez osobowości prawnej oraz grupy kapitałowe. Wpis na listę jednej spółki z grupy nie rozciąga się automatycznie na pozostałe – ale powiązania właścicielskie mogą uzasadniać rozszerzenie zakazu świadczenia usług. Weryfikacja struktury właścicielskiej przez CRBR staje się w tym kontekście niezbędna.

Jakie zakazy obowiązują i jakie kary grożą za ich naruszenie?

Ustawa sankcyjna wprowadza trzy rodzaje zakazów: zamrożenie aktywów podmiotu wpisanego na listę, zakaz udostępniania mu funduszy lub zasobów gospodarczych oraz wykluczenie z postępowań o udzielenie zamówień publicznych. Naruszenie któregokolwiek z tych zakazów jest przestępstwem. Kara pozbawienia wolności wynosi od 3 miesięcy do 5 lat – przy czym typ kwalifikowany, gdy sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, zagrożony jest karą do 8 lat.

Równolegle obowiązują administracyjne kary pieniężne. Organ nakładający karę – MSWiA lub właściwy organ nadzoru sektorowego – może wymierzyć sankcję do 20 mln zł. Kara może zostać nałożona na osobę prawną niezależnie od odpowiedzialności karnej jej reprezentantów. Odpowiedzialność karna i administracyjna nie wykluczają się wzajemnie.

Szczególnie ryzykowne są trzy sytuacje:

  • kontynuowanie wykonywania umowy zawartej przed wpisem kontrahenta na listę – ustawa nie przewiduje automatycznego okresu przejściowego;
  • realizacja płatności na rzecz podmiotu sankcjonowanego przez bank lub izbę rozliczeniową – instytucja finansowa jest zobowiązana do odmowy;
  • udział w postępowaniu przetargowym wspólnie z podmiotem wpisanym na listę – skutkuje wykluczeniem z postępowania przez KIO.

W sprawach, w których dochodzi do sporu o skutki prawne zamrożenia aktywów lub wykluczenia z przetargu, przedsiębiorca może skorzystać z obsługi procesowej w Polsce. Zabezpieczenie roszczeń na podstawie art. 730 k.p.c. jest dostępne, gdy roszczenie jest uprawdopodobnione i istnieje interes prawny – co w sprawach sankcyjnych bywa trudne do wykazania, ale nie niemożliwe. Odwołanie do KIO w sprawach zamówień publicznych należy złożyć w terminie 10 dni od powzięcia informacji o czynności zamawiającego.

Spółka IT z Małopolski została wykluczona z przetargu w jesieni 2023 r. po tym, jak jeden z jej podwykonawców znalazł się na liście MSWiA. Odwołanie do KIO złożono w terminie. Izba uchyliła decyzję zamawiającego – ale postępowanie trwało 6 tygodni i wygenerowało koszty obsługi prawnej przekraczające 40 tys. zł. Wczesna weryfikacja podwykonawców kosztuje wielokrotnie mniej.

Co zrobić natychmiast – lista działań

Reakcja na ryzyko sankcyjne musi być szybka i udokumentowana. Brak dokumentacji działań weryfikacyjnych jest traktowany przez organy jako brak należytej staranności. Poniżej lista kroków, które każda firma powinna podjąć bez zwłoki.

  • Sprawdź listę MSWiA pod adresem gov.pl/web/mswia – lista jest aktualizowana bez stałego harmonogramu, weryfikację należy powtarzać co najmniej raz w tygodniu.
  • Skonfrontuj aktywne umowy z listą sankcyjną MSWiA i unijnymi wykazami – w szczególności umowy z podmiotami z Rosji, Białorusi i ich spółkami zależnymi.
  • Zweryfikuj strukturę właścicielską kontrahentów przez CRBR – beneficjent rzeczywisty posiadający ponad 25% udziałów może determinować status sankcyjny całej grupy.
  • Zawieś wykonywanie umów z podmiotami wpisanymi na listę i niezwłocznie skonsultuj się z prawnikiem w sprawie trybu rozwiązania kontraktu.
  • Udokumentuj każdą czynność weryfikacyjną – data, źródło, wynik – jako dowód należytej staranności na wypadek kontroli.

Jeśli Państwa firma planuje ekspansję lub zakładanie nowej struktury w Polsce, warto równolegle zapoznać się z przewodnikiem dotyczącym zakładania firmy w Polsce – compliance sankcyjny jest częścią due diligence już na etapie wyboru wspólników i kontrahentów.

Producent z Podkarpacia wdrożył procedurę weryfikacji sankcyjnej w lutym 2023 r. po tym, jak audyt wewnętrzny ujawnił płatności na rzecz podmiotu powiązanego z rosyjskim beneficjentem. Zgłoszenie do MSWiA i zawieszenie umów pozwoliło uniknąć postępowania karnego. Kluczowe było działanie w ciągu 48 godzin od wykrycia ryzyka.

Konkretna sytuacja Państwa firmy – aktywne umowy z podmiotami z obszaru WNP, udział w przetargach publicznych, powiązania kapitałowe z podmiotami z Rosji lub Białorusi – wymaga indywidualnej oceny. Brak weryfikacji może prowadzić do nieodwracalnych konsekwencji: odpowiedzialności karnej reprezentantów i wielomilionowych kar administracyjnych.

Jeśli Państwa spółka prowadzi relacje handlowe z podmiotami z obszaru objętego sankcjami lub potrzebuje wdrożenia procedury weryfikacji sankcyjnej – przeprowadzimy przegląd umów, ocenę ryzyka i przygotujemy dokumentację należytej staranności: info@kordeckipartners.com.

Często zadawane pytania

P: Czy polska ustawa sankcyjna dotyczy tylko firm z branży finansowej?

O: Nie – ustawa obowiązuje wszystkich przedsiębiorców prowadzących działalność w Polsce, niezależnie od branży i formy prawnej. Instytucje finansowe nadzorowane przez KNF mają dodatkowe obowiązki wynikające z przepisów AML, ale zakaz udostępniania funduszy podmiotom sankcjonowanym dotyczy każdej firmy. Nawet jednoosobowa działalność gospodarcza podlega odpowiedzialności karnej za naruszenie zakazów.

P: Ile czasu mam na reakcję po odkryciu, że kontrahent trafił na listę?

O: Ustawa nie przewiduje okresu przejściowego. Obowiązek zamrożenia aktywów i zaprzestania świadczenia usług powstaje z chwilą wpisu na listę MSWiA – nie z chwilą powzięcia o tym informacji przez przedsiębiorcę. W praktyce oznacza to, że każdy dzień zwłoki po wykryciu ryzyka zwiększa ekspozycję karną. Zalecamy działanie w ciągu 24–48 godzin od wykrycia.

P: Czy zapis na sąd polubowny w umowie z kontrahentem sankcjonowanym jest nadal ważny?

O: Zapis na sąd polubowny zawarty zgodnie z artykułem 1154 Kodeksu postępowania cywilnego zachowuje ważność formalną. Jednak wykonanie wyroku arbitrażowego na rzecz podmiotu sankcjonowanego może być niemożliwe z uwagi na zakaz udostępniania mu funduszy. Przed wszczęciem arbitrażu lub postępowania sądowego niezbędna jest analiza, czy realizacja orzeczenia nie narusza przepisów sankcyjnych.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do sporów sądowych, arbitrażu i prawa sankcyjnego. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.

O autorce

Weronika Kasprzak specjalizuje się w sporach sądowych, arbitrażu i prawie sankcyjnym.

Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.