Sygnały ostrzegawcze w polskim M&A – co powinien

Firma technologiczna z Mazowsza złożyła ofertę przejęcia lokalnego dostawcy oprogramowania. Negocjacje trwały trzy miesiące. Dopiero w toku due diligence kupujący odkrył, że spółka docelowa ma zaległości podatkowe wobec KAS na ponad 2 miliony złotych – a zarząd wiedział o tym od roku. Transakcja nie doszła do skutku. Kupujący stracił czas, pieniądze i szansę rynkową.

Sygnały ostrzegawcze w polskim M&A to konkretne okoliczności faktyczne i prawne, które powinny skłonić kupującego do pogłębionej analizy lub wycofania się z transakcji. Polskie prawo – w tym przepisy Kodeksu spółek handlowych (k.s.h.), Ordynacji podatkowej i ustawy o rachunkowości – tworzy specyficzne ryzyka, które nie zawsze są widoczne w dokumentach udostępnionych przez sprzedającego. Brak ich identyfikacji na etapie due diligence może oznaczać przejęcie zobowiązań, o których kupujący nie wiedział.

Ten przewodnik opisuje najczęstsze sygnały ostrzegawcze w polskich transakcjach M&A, krok po kroku. Omawia ryzyka korporacyjne, podatkowe i pracownicze – z perspektywy kupującego, który chce zamknąć transakcję bezpiecznie i na własnych warunkach.

Dlaczego polskie M&A wymaga szczególnej czujności?

Polskie transakcje przejęć mają swoją specyfikę. KRS – Krajowy Rejestr Sądowy – ujawnia część historii spółki, ale nie wszystko. KAS może prowadzić kontrolę podatkową nawet po zamknięciu transakcji. Sądy powszechne rozpatrują sprawy gospodarcze latami. Kupujący, który nie zidentyfikuje ryzyk przed podpisaniem umowy, wchodzi w transakcję z otwartymi flankami.

Polska gospodarka opiera się w znacznej mierze na spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością. Minimalne wymagania kapitałowe są niskie – art. 154 § 1 k.s.h. określa próg zaledwie 5 000 PLN. To oznacza, że wiele spółek działa z minimalnym buforem finansowym. Kupujący przejmujący udziały w takiej spółce przejmuje wszystkie jej zobowiązania – znane i nieznane.

Rynek M&A w Polsce rośnie. Więcej transakcji oznacza więcej okazji, ale też więcej przypadków, gdy sprzedający chce wyjść z trudnej sytuacji kosztem niedoinformowanego kupującego. W praktyce – wiele firm o tym zapomina – najgroźniejsze ryzyka nie wynikają ze złej woli, lecz z nieporządku korporacyjnego narastającego przez lata.

Dla zagranicznego inwestora wchodzącego na rynek polski sytuacja jest jeszcze bardziej złożona. Różnice proceduralne między Polską a Europą Zachodnią są realne. Doświadczenia z transakcji w innych jurysdykcjach – na przykład opisanych w praktyce corporate M&A w Hiszpanii – pokazują, że każdy rynek ma swoje pułapki. Polska nie jest wyjątkiem.

Jakie sygnały ostrzegawcze dotyczą struktury korporacyjnej spółki?

Pierwsza linia analizy to dokumenty korporacyjne. Kupujący powinien zidentyfikować anomalie zanim przejdzie do finansów. Trzy elementy wymagają szczególnej uwagi: skład zarządu, historia zmian w KRS i treść umowy spółki.

Częste zmiany w zarządzie – więcej niż dwie w ciągu 24 miesięcy – to sygnał, który wymaga wyjaśnienia. Może oznaczać konflikty wewnętrzne, presję ze strony wierzycieli lub problemy z compliance. Rejestr KRS ujawnia daty wpisów, ale nie ich przyczyny. Te trzeba ustalić w rozmowie ze sprzedającym i byłymi członkami zarządu.

Kolejny sygnał: brakujące lub nieaktualne wpisy w KRS. Jeśli dane w rejestrze nie odpowiadają rzeczywistości – np. ujawniony adres siedziby jest inny niż faktyczny – spółka może mieć problemy z doręczeniami sądowymi. To z kolei może oznaczać, że toczą się postępowania, o których kupujący nie wie.

Art. 210 § 1 k.s.h. reguluje reprezentację spółki przy umowach z członkami zarządu. Jeśli w historii spółki zawierano umowy z zarządem bez wymaganej zgody rady nadzorczej lub pełnomocnika, takie umowy mogą być nieważne. Kupujący przejmuje ryzyko ich podważenia przez kontrahentów lub organy podatkowe.

Sprawdź kompletność i aktualność wpisów w KRS
Zidentyfikuj wszystkich aktualnych i byłych członków zarządu z ostatnich 3 lat
Przeanalizuj historię zmian umowy spółki pod kątem nadzwyczajnych uprawnień wspólników
Zweryfikuj, czy umowy z zarządem zawierano zgodnie z art. 210 § 1 k.s.h.
Ustal, czy spółka figuruje w rejestrach CRBR jako beneficjent rzeczywisty

Wybór właściwej formy prawnej dla transakcji ma znaczenie. Kupujący rozważający inwestycję w Polskiej spółce kapitałowej powinien zapoznać się z analizą porównawczą dostępną w materiale sp. z o.o. vs S.A. – macierz decyzyjna, która omawia konsekwencje wyboru struktury dla inwestorów zagranicznych.

Czy ryzyka podatkowe i pracownicze mogą zablokować transakcję?

Odpowiedź brzmi: tak. Ryzyka podatkowe to najczęstszy powód, dla którego transakcje M&A w Polsce kończą się renegocjacją ceny lub zerwaniem negocjacji. KAS ma prawo kontrolować rozliczenia podatkowe za okres do 5 lat wstecz. Kupujący, który przejmuje udziały w spółce, przejmuje również całą jej historię podatkową.

Na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, członkowie zarządu sp. z o.o. odpowiadają solidarnie za zaległości podatkowe spółki, jeśli egzekucja z majątku spółki okazała się bezskuteczna. Co to oznacza dla kupującego? Jeśli po przejęciu spółki zostanie ujawniona zaległość podatkowa, a nowy zarząd nie zdoła jej spłacić, odpowiedzialność może spaść na nowych członków zarządu powołanych przez kupującego.

Firma budowlana z Małopolski przejęła w 2023 roku lokalnego podwykonawcę. Po sześciu miesiącach od zamknięcia transakcji KAS wszczął kontrolę i zakwestionował rozliczenia VAT za lata 2020–2022. Zaległość przekroczyła 800 000 PLN. Kupujący nie zabezpieczył się odpowiednią klauzulą indemnifikacyjną w umowie nabycia udziałów.

Ryzyka pracownicze są równie realne. Zbiorowe zwolnienia przeprowadzone z naruszeniem przepisów Kodeksu pracy, niezgłoszone roszczenia byłych pracowników lub toczące się spory przed sądami pracy – to wszystko może materializować się po zamknięciu transakcji. Kupujący powinien zażądać pełnej listy pracowników, umów o pracę oraz historii sporów pracowniczych za ostatnie 3 lata.

Jak wygląda bezpieczna procedura due diligence w Polsce?

Due diligence w Polsce powinno obejmować co najmniej cztery obszary: prawny, podatkowy, finansowy i operacyjny. Kupujący często zlecają analizy prawną i podatkową jednej kancelarii. To efektywne, ale wymaga doświadczenia w polskim prawie korporacyjnym i podatkowym jednocześnie.

Standardowy harmonogram due diligence dla transakcji o wartości od 5 do 50 milionów PLN wynosi od 4 do 8 tygodni. Mniejsze transakcje mogą być sprawdzone szybciej – w 2 do 3 tygodnie – ale skrócony harmonogram zwiększa ryzyko przeoczenia istotnych dokumentów. Kupujący powinien negocjować z sprzedającym realistyczny termin dostępu do data room.

W praktyce polskiego M&A lista kontrolna due diligence powinna zawierać:

Pełną dokumentację korporacyjną spółki docelowej za ostatnie 5 lat
Zaświadczenia o niezaleganiu z podatkami z KAS i ZUS (nie starsze niż 30 dni)
Pełną listę toczących się i zakończonych postępowań sądowych, arbitrażowych i administracyjnych
Umowy z kluczowymi klientami i dostawcami – ze szczególnym uwzględnieniem klauzul change of control

Klauzule change of control to jeden z najczęściej pomijanych sygnałów ostrzegawczych. Jeśli kluczowy kontrakt spółki docelowej zawiera prawo do wypowiedzenia w przypadku zmiany właściciela, kupujący może przejąć spółkę i niemal natychmiast stracić jej główne źródło przychodów. Weryfikacja takich klauzul powinna być priorytetem w pierwszym tygodniu due diligence.

Uważamy, że bezpieczniejszym rozwiązaniem jest zlecenie osobnych analiz prawnej i podatkowej dwóm niezależnym zespołom. Koszt jest wyższy, ale ryzyko konfliktu perspektyw – niższy. Dla transakcji powyżej 20 milionów PLN to standard, który warto przyjąć.

Co zrobić, gdy due diligence ujawni czerwone flagi?

Identyfikacja sygnałów ostrzegawczych nie musi oznaczać końca transakcji. To punkt wyjścia do renegocjacji. Kupujący ma do dyspozycji kilka instrumentów: korektę ceny, escrow, klauzule indemnifikacyjne i gwarancje sprzedającego (representations and warranties).

Korekta ceny to najprostsze narzędzie. Jeśli due diligence ujawniło potencjalne zobowiązania podatkowe na 500 000 PLN, kupujący może zaproponować obniżenie ceny o tę kwotę lub jej zdeponowanie na rachunku escrow przez określony czas – np. 24 miesiące, czyli okres wystarczający na zakończenie ewentualnej kontroli KAS.

Klauzule indemnifikacyjne zobowiązują sprzedającego do naprawienia szkody, jeśli po zamknięciu transakcji zmaterializuje się ryzyko zidentyfikowane w due diligence. Skuteczność tych klauzul zależy od precyzji ich sformułowania i – co równie ważne – od wypłacalności sprzedającego po transakcji. Jeśli sprzedający wypłaci sobie cenę i nie będzie miał majątku, indemnifikacja staje się martwym zapisem.

Gdy ryzyka są nieakceptowalne – np. toczy się postępowanie karne wobec członka zarządu, spółka figuruje na liście podmiotów sankcjonowanych lub nie można zidentyfikować rzeczywistego beneficjenta w CRBR – kupujący powinien rozważyć wycofanie się z transakcji. Strata czasu i kosztów due diligence jest boleśnie realna, ale znacznie mniejsza niż potencjalna odpowiedzialność po przejęciu.

W przypadku sporów wynikłych po zamknięciu transakcji – dotyczących naruszenia gwarancji lub klauzul indemnifikacyjnych – kupujący może dochodzić roszczeń na drodze sądowej lub arbitrażowej. Praktyczne aspekty takich postępowań omawia praktyka sporów sądowych w Polsce. Warto zaplanować mechanizm rozwiązywania sporów już na etapie negocjacji umowy.

Na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. kupujący, który powołuje nowych członków zarządu po przejęciu spółki, musi pamiętać, że nowy zarząd może odpowiadać osobiście za zobowiązania spółki, jeśli egzekucja okaże się bezskuteczna. To argument za szybkim przeprowadzeniem audytu stanu zadłużenia spółki bezpośrednio po zamknięciu transakcji.

Konkretna sytuacja Państwa firmy wymaga oceny przed podjęciem wiążącej decyzji o nabyciu udziałów. Każde przeoczenie na etapie due diligence może mieć nieodwracalne konsekwencje finansowe i prawne dla kupującego.

Jeśli Państwa spółka prowadzi analizę transakcji przejęcia w Polsce i zidentyfikowała sygnały ostrzegawcze wymagające oceny – przeprowadzimy pełne due diligence prawne i podatkowe, ocenimy ryzyka korporacyjne oraz zaproponujemy strukturę zabezpieczeń: info@kordeckipartners.com.

Często zadawane pytania

P: Ile trwa i kosztuje due diligence prawne w polskiej transakcji M&A?

O: Czas trwania zależy od wielkości i złożoności spółki docelowej. Dla transakcji od 5 do 30 milionów PLN standardowy harmonogram wynosi od 4 do 6 tygodni. Koszty due diligence prawnego wahają się od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy złotych, w zależności od zakresu analizy i liczby podmiotów objętych badaniem. Warto zaplanować budżet na due diligence jako osobną pozycję – niezależnie od wynagrodzenia doradcy transakcyjnego.

P: Czy kupujący udziały w sp. z o.o. przejmuje wszystkie długi spółki?

O: Tak. Nabywca udziałów przejmuje spółkę wraz z całym jej majątkiem i zobowiązaniami – zarówno tymi ujawnionymi, jak i nieujawnionymi. Ochroną jest odpowiednio skonstruowana umowa nabycia udziałów z klauzulami gwarancji i indemnifikacji. Powszechnym nieporozumieniem jest przekonanie, że kupujący odpowiada tylko za zobowiązania znane w dniu zamknięcia transakcji – to nieprawda. Artykuł 154 paragraf 1 Kodeksu spółek handlowych określa jedynie minimalny kapitał zakładowy spółki, nie ogranicza jej zobowiązań.

P: Co zrobić, gdy sprzedający odmawia udostępnienia dokumentów w data room?

O: Odmowa lub ograniczenie dostępu do kluczowych dokumentów to sam w sobie sygnał ostrzegawczy. Kupujący powinien formalnie zażądać listy dokumentów objętych odmową i uzasadnienia. Jeśli sprzedający powołuje się na tajemnicę przedsiębiorstwa, można negocjować dostęp pod warunkiem podpisania umowy NDA lub ograniczyć wgląd do zewnętrznych doradców kupującego. Brak dostępu do zaświadczeń z KAS i ZUS o niezaleganiu z podatkami i składkami jest szczególnie niepokojący i powinien skutkować co najmniej korektą ceny lub rozbudowaną klauzulą indemnifikacyjną.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do transakcji M&A, due diligence i strukturyzacji przejęć. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.