Firma technologiczna z Mazowsza podpisała umowę wspólników bez klauzuli drag-along. Trzy lata później jeden ze wspólników zablokował wyjście funduszu VC – transakcja o wartości kilku milionów euro rozpadła się w ciągu tygodnia. Brak jednej klauzuli kosztował wszystkich uczestników nie tylko pieniądze, ale i czas oraz reputację na rynku M&A Polska.

Umowa wspólników w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością (sp. z o.o.) to dokument, który reguluje relacje między wspólnikami poza statutem spółki. Polskie prawo – w tym przepisy k.s.h. – nie definiuje jej wprost, lecz dopuszcza szeroką swobodę kontraktową. Źle skonstruowana umowa wspólników otwiera drogę do sporów, blokad decyzyjnych i odpowiedzialności osobistej zarządu na podstawie art. 299 § 1 k.s.h.

Ten alert wskazuje, które klauzule są niezbędne, kto powinien działać natychmiast i jakie terminy mają znaczenie. Materiał kierujemy do założycieli, inwestorów i działów prawnych spółek na każdym etapie – od seed po pre-exit.

Jakie klauzule decydują o bezpieczeństwie umowy wspólników?

Dobrze skonstruowana umowa wspólników opiera się na kilku filarach. Każdy z nich chroni inny interes – założyciela, inwestora lub spółki jako całości. Pominięcie choćby jednego filara tworzy lukę, którą trudno załatać po wejściu konfliktu.

Pierwsza grupa to klauzule ładu korporacyjnego. Regulują one prawa do powoływania i odwoływania członków zarządu, kworum na zgromadzeniach wspólników oraz katalog decyzji wymagających zgody kwalifikowanej większości. W praktyce – wiele firm o tym zapomina – brak precyzyjnego katalogu reserved matters prowadzi do paraliżu decyzyjnego przy każdej istotnej transakcji. Zgodnie z art. 228 k.s.h. pewne czynności i tak wymagają uchwały wspólników, jednak umowa może ten katalog rozszerzyć.

Druga grupa to klauzule transferu udziałów. Należą do nich:

  • prawo pierwszeństwa (right of first refusal) – wspólnicy mają 30 dni na odkup udziałów przed sprzedażą osobie trzeciej;
  • drag-along – większościowy wspólnik może wymusić sprzedaż udziałów przez mniejszościowych na tych samych warunkach;
  • tag-along – mniejszościowy wspólnik ma prawo dołączyć do transakcji sprzedaży na warunkach oferowanych większościowemu;
  • lock-up – zakaz zbycia udziałów przez założycieli przez określony czas, najczęściej 24–36 miesięcy od rundy inwestycyjnej.

Trzecia grupa to klauzule ochrony inwestora. Anti-dilution chroni przed rozwodnieniem przy kolejnych rundach. Liquidation preference ustala kolejność wypłat przy exit lub likwidacji. Zgodnie z art. 154 § 1 k.s.h. minimalny kapitał zakładowy sp. z o.o. wynosi 5 000 PLN – to kwota symboliczna, więc ochrona inwestora musi wynikać z umowy, nie ze statutu. Rejestracja spółki w KRS nie ujawnia treści umowy wspólników, co jest zarówno zaletą poufności, jak i pułapką – dokument musi być kompletny od pierwszego dnia.

Kto jest narażony na ryzyko i jakie działania podjąć natychmiast?

Ryzyko dotyczy trzech grup podmiotów. Każda z nich powinna podjąć inne działania – i to w konkretnym czasie.

Spółki przed pierwszą rundą inwestycyjną (seed, pre-seed) często działają wyłącznie na podstawie umowy spółki zarejestrowanej w KRS. Brak umowy wspólników oznacza, że każdy ze wspólników może sprzedać udziały osobie trzeciej po przeprowadzeniu due diligence przez kupującego – bez zgody pozostałych. Działanie: sporządzenie umowy wspólników przed otwarciem data roomu, nie po.

Spółki po rundzie inwestycyjnej, w których umowa wspólników pochodzi sprzed 3 lat lub więcej, powinny przeprowadzić przegląd dokumentu. M&A Polska zmienia się dynamicznie – klauzule pisane pod standardy z 2020 r. mogą nie odpowiadać obecnym oczekiwaniom funduszy PE/VC. Zalecamy przegląd w ciągu 60 dni od zidentyfikowania luki.

Spółki w trakcie due diligence lub negocjacji transakcji muszą pamiętać o art. 210 § 1 k.s.h. Jeśli umowa wspólników reguluje relację między spółką a jej członkiem zarządu (np. wynagrodzenie, zakaz konkurencji), spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą wspólników – nie zarząd. Naruszenie tej zasady skutkuje nieważnością umowy.

Mikro-case: spółka SaaS z Wielkopolski, wiosna 2024 r. – inwestor strategiczny odkrył podczas due diligence brak klauzuli tag-along. Mniejszościowy wspólnik zażądał renegocjacji całej umowy inwestycyjnej. Transakcja opóźniła się o 4 miesiące, a koszt doradztwa wzrósł o ponad 80 000 PLN.

Checklist – co przygotować przed podpisaniem lub przeglądem umowy wspólników:

  • aktualny odpis z KRS i tekst jednolity umowy spółki;
  • rejestr wspólników z aktualną strukturą udziałową;
  • wykaz umów zawartych między spółką a wspólnikami lub członkami zarządu;
  • dotychczasowe uchwały wspólników dotyczące reserved matters;
  • dokumenty poprzednich rund inwestycyjnych (term sheety, SPA, SHA).

Warto też sprawdzić, czy spółka podlega regulacjom sektorowym. Podmioty finansowe objęte rozporządzeniem DORA muszą uwzględnić w umowie wspólników kwestie ładu informacyjnego i ciągłości działania – to wymóg, który wykracza poza standardowe klauzule korporacyjne.

Mikro-case: fundusz private equity z Trójmiasta, jesień 2023 r. – klauzula drag-along w portfelowej spółce produkcyjnej nie precyzowała minimalnej ceny wyjścia. Przy exit founder zakwestionował wycenę. Spór trwał 8 miesięcy i skończył się ugodą, która obniżyła IRR funduszu o kilka punktów procentowych.

Odpowiedzialność osobista zarządu na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. pojawia się wtedy, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. Nieodwracalnym skutkiem braku właściwej umowy wspólników jest sytuacja, w której spór korporacyjny prowadzi do paraliżu spółki, a zarząd – mimo dobrej woli – nie może terminowo regulować zobowiązań. Ryzyko przechodzi wtedy na osoby fizyczne.

Konkretna sytuacja Państwa spółki wymaga oceny, które klauzule są nieobecne lub nieaktualne. Brak działania zamyka drogę do sprawnego exit i może prowadzić do nieodwracalnych skutków dla wspólników mniejszościowych oraz zarządu.

Jeśli Państwa spółka nie posiada aktualnej umowy wspólników lub planuje rundę inwestycyjną – przeprowadzimy przegląd dokumentacji korporacyjnej, wskażemy luki i przygotujemy projekt umowy dostosowany do Państwa struktury: info@kordeckipartners.com.

Często zadawane pytania

P: Czy umowa wspólników musi być zarejestrowana w KRS?

O: Nie. Umowa wspólników (shareholders' agreement) jest dokumentem poufnym i nie podlega ujawnieniu w Krajowym Rejestrze Sądowym. Jej postanowienia wiążą wyłącznie strony, które ją podpisały – nie działa erga omnes jak statut spółki. Dlatego każdy nowy inwestor wchodzący do spółki powinien przystąpić do umowy wspólników jako strona, a nie jedynie nabyć udziały.

P: Ile kosztuje sporządzenie umowy wspólników i jak długo trwa?

O: Czas i koszt zależą od złożoności struktury. Prosta umowa dla dwóch założycieli bez inwestora zewnętrznego to zazwyczaj 5–10 dni roboczych i koszt rzędu kilku tysięcy złotych. Umowa dla rundy Series A z funduszem VC, klauzulami anti-dilution i liquidation preference – to 3–6 tygodni i wyższy budżet, uzależniony od liczby rund negocjacji. Uważamy, że bezpieczniejszym rozwiązaniem jest inwestycja w dobry dokument przed transakcją niż kosztowny spór po jej zamknięciu.

P: Czy umowa wspólników może być sprzeczna z umową spółki zarejestrowaną w KRS?

O: Tak, i to jest jeden z najczęstszych błędów w polskiej praktyce korporacyjnej. Postanowienia umowy wspólników nie mogą zmieniać praw korporacyjnych wynikających z kodeksu spółek handlowych ani umowy spółki zarejestrowanej w KRS. Jeśli umowa wspólników przewiduje np. zakaz głosowania na zgromadzeniu, a wspólnik mimo to zagłosuje – uchwała będzie ważna, a naruszającemu grozi jedynie odpowiedzialność kontraktowa. Dlatego kluczowe postanowienia powinny być odzwierciedlone zarówno w umowie wspólników, jak i w umowie spółki.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do prawa korporacyjnego i M&A. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.

Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.