Firma budowlana z Mazowsza złożyła pozew o zapłatę ponad 3 milionów złotych. Pozwany kwestionuje każdą pozycję kosztorysu. Sąd zarządza dopuszczenie dowodu z opinii biegłego. I tu zaczyna się część, której żaden pełnomocnik nie lubi tłumaczyć klientowi – bo biegły może zdecydować o wyniku sprawy, a strony mają na ten proces bardzo ograniczony wpływ.

Biegły sądowy w polskim postępowaniu cywilnym to osoba powołana przez sąd na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego w celu wydania opinii wymagającej wiadomości specjalnych. Sąd powołuje biegłego z urzędowej listy prowadzonej przez prezesów sądów okręgowych lub – w wyjątkowych przypadkach – spoza tej listy. Opinia biegłego nie wiąże sądu, ale w praktyce sądów rejonowych i okręgowych rzadko kiedy jest pomijana bez szczegółowego uzasadnienia.

Ten przewodnik omawia kolejno: podstawy prawne i procedurę powoływania biegłego, prawa stron w postępowaniu dowodowym, najczęstsze pułapki procesowe, aspekty transgraniczne oraz praktyczną listę kontrolną dla przedsiębiorców. Tekst kierujemy do właścicieli firm, dyrektorów prawnych i inwestorów zagranicznych, którzy stają przed perspektywą wielomiesięcznego postępowania z udziałem biegłego.

Kiedy sąd powołuje biegłego i na jakiej podstawie prawnej?

Sąd sięga po biegłego zawsze wtedy, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiedzy wykraczającej poza doświadczenie życiowe. Podstawa prawna to art. 278 § 1 k.p.c. – sąd może z urzędu lub na wniosek strony dopuścić dowód z opinii biegłego. Decyzja zapada w formie postanowienia, które powinno precyzyjnie określać zakres pytań. Zakres ten ma fundamentalne znaczenie – biegły odpowiada tylko na pytania postawione przez sąd, a nie na te, które strona uznałaby za korzystne.

Lista biegłych sądowych jest prowadzona przez prezesów sądów okręgowych. W Warszawie lista liczy kilkaset nazwisk w kilkudziesięciu specjalnościach. Sąd nie jest jednak związany tą listą – może powołać instytut naukowy lub inną placówkę specjalistyczną, jeżeli sprawa tego wymaga. W praktyce Sądu Okręgowego w Warszawie zdarzają się powołania biegłych z listy krakowskiej lub gdańskiej, gdy lokalna lista jest przeciążona.

Strona może zgłosić zastrzeżenia do osoby biegłego przed wydaniem opinii. Podstawą jest art. 281 k.p.c. – wyłączenie biegłego jest możliwe z tych samych przyczyn co wyłączenie sędziego. Wniosek o wyłączenie złożony po doręczeniu opinii wymaga uprawdopodobnienia, że strona nie mogła wcześniej powołać się na daną okoliczność. Termin jest krótki i często przeoczany.

Instytucja biegłego jest obecna nie tylko w postępowaniu cywilnym, ale też karnym i administracyjnym. W postępowaniach przed KIO (Krajową Izbą Odwoławczą) w sprawach zamówień publicznych ekspert techniczny może odegrać rolę zbliżoną do biegłego – choć tryb jest odmienny, a na złożenie odwołania do KIO strona ma tylko 10 dni od powzięcia informacji o czynności zamawiającego.

Jak przebiega procedura – od postanowienia do opinii uzupełniającej?

Procedura dowodowa z udziałem biegłego składa się z kilku etapów. Sąd wydaje postanowienie dowodowe, wskazuje biegłego i zakreśla pytania. Biegły odbiera przysięgę lub składa przyrzeczenie. Następnie strony wpłacają zaliczkę na wynagrodzenie biegłego – zwykle 1 000–3 000 zł, choć w sprawach budowlanych lub wycenach nieruchomości kwota może sięgnąć kilkudziesięciu tysięcy złotych. Niezapłacenie zaliczki w terminie może skutkować pominięciem dowodu.

Biegły ma obowiązek wydać opinię w terminie wyznaczonym przez sąd – zwykle 1 do 3 miesięcy. W praktyce warszawskich sądów rejonowych czas oczekiwania na opinię w sprawach budowlanych lub medycznych wynosi nierzadko 6–12 miesięcy. Opóźnienie biegłego można zgłosić do prezesa sądu, ale skuteczność takich interwencji bywa ograniczona.

Po doręczeniu opinii każda ze stron ma prawo złożyć zarzuty do opinii. Sąd może wezwać biegłego na rozprawę w celu wyjaśnień – to tzw. opinia uzupełniająca ustna. Może też zlecić opinię uzupełniającą pisemną. Jeżeli opinie są sprzeczne lub niekompletne, sąd może powołać nowego biegłego lub instytut. Każdy z tych kroków wydłuża postępowanie o kolejne miesiące.

Warto zadbać o precyzyjne sformułowanie pytań do biegłego już na etapie pisma procesowego. Sąd nie musi przejąć pytań strony dosłownie, ale dobre pismo może ukształtować zakres postanowienia dowodowego. Praktyka pokazuje, że strona, która zaproponuje merytoryczne, techniczne pytania, ma szansę na bardziej użyteczną opinię.

Jakie prawa ma strona wobec biegłego i jego opinii?

Strona postępowania dysponuje kilkoma instrumentami wpływu na dowód z opinii biegłego. Po pierwsze – może wnioskować o wyłączenie biegłego na podstawie art. 281 k.p.c. Po drugie – po doręczeniu opinii może złożyć szczegółowe zarzuty pisemne. Po trzecie – może wnosić o powołanie innego biegłego lub instytutu naukowego, jeżeli opinia jest niekompletna, wewnętrznie sprzeczna lub opiera się na błędnych założeniach faktycznych.

Prywatna opinia eksperta – tzw. opinia prywatna – nie jest dowodem w rozumieniu k.p.c. Jest traktowana jako stanowisko strony. Jednak dobrze przygotowana opinia prywatna może być podstawą do skutecznego zakwestionowania opinii sądowej. Sąd, konfrontując obie opinie, może zlecić biegłemu ustosunkowanie się do zarzutów wynikających z opinii prywatnej. W ten sposób opinia prywatna pośrednio wpływa na postępowanie dowodowe.

Mikroprzedsiębiorstwo z Dolnego Śląska wygrało spór z generalnym wykonawcą jesienią 2024 roku właśnie dlatego, że złożyło szczegółowe zarzuty do opinii biegłego, wskazując błąd w metodologii wyceny robót dodatkowych. Sąd powołał nowego biegłego. Druga opinia była korzystna dla powoda. Sprawa trwała łącznie 3,5 roku – ale wyrok był zgodny z żądaniem pozwu.

Strona ma też prawo do złożenia wniosku o zabezpieczenie roszczenia na podstawie art. 730 k.p.c., zanim biegły wyda opinię. Zabezpieczenie jest dostępne, jeżeli roszczenie jest uprawdopodobnione i istnieje interes prawny. W sprawach z elementem transgranicznym – np. gdy pozwany ma siedzibę za granicą – zabezpieczenie może mieć decydujące znaczenie dla późniejszego wykonania wyroku.

Czy postępowanie z biegłym ma specyfikę w sprawach transgranicznych?

Sprawy z elementem zagranicznym komplikują procedurę dowodową na kilku płaszczyznach. Pierwsza dotyczy języka opinii – jeżeli materiały źródłowe są w języku obcym, biegły może wnioskować o tłumaczenie przysięgłe, co generuje dodatkowy koszt i czas. Sąd może też powołać biegłego tłumacza odrębnie od biegłego merytorycznego.

Druga płaszczyzna to prawo właściwe. Jeżeli spór dotyczy umowy regulowanej prawem obcym, biegły z zakresu prawa obcego może być powołany na podstawie art. 1143 § 1 k.p.c. Sąd ustala treść prawa obcego z urzędu, ale strony mogą wskazać biegłego lub instytut. W praktyce Sądu Okręgowego w Warszawie powołania biegłych z zakresu prawa niemieckiego lub ukraińskiego zdarzają się kilkakrotnie w roku.

Dla inwestorów wchodzących na rynek polski z Niemiec, Ukrainy lub innych jurysdykcji istotne jest to, że wyrok polskiego sądu może być wykonany w innym państwie UE bez procedury exequatur – na podstawie rozporządzenia Bruksela I bis (Rozporządzenie UE 1215/2012). Oznacza to, że opinia biegłego wydana w Polsce może pośrednio wpłynąć na egzekucję w innym kraju UE. Więcej o egzekucji zagranicznego orzeczenia w Polsce pisaliśmy w kontekście wyroku litewskiego oraz wyroku włoskiego.

Trzecia płaszczyzna to arbitraż. Jeżeli umowa zawiera klauzulę arbitrażową – zgodnie z art. 1154 k.p.c. zapis na sąd polubowny musi być sporządzony na piśmie – postępowanie dowodowe z biegłym odbywa się według regulaminu trybunału. W arbitrażu strony mają większy wpływ na wybór eksperta i zakres jego misji niż w sądzie powszechnym. To jeden z argumentów za arbitrażem w sprawach technicznych. Przy inwestycjach nieruchomościowych z elementem transgranicznym przydatna jest też nasza analiza due diligence środowiskowego, bo wycena środowiskowa bywa przedmiotem osobnej opinii biegłego.

Dla klientów z Ukrainy i krajów WNP ważna jest też kwestia sanctions compliance – w sprawach z udziałem podmiotów objętych sankcjami polskie sądy mogą odmówić przeprowadzenia określonych czynności. Warto to uwzględnić przy planowaniu strategii procesowej jeszcze przed złożeniem pozwu.

Konkretna sytuacja Państwa firmy w sporze transgranicznym wymaga oceny, czy postępowanie przed sądem powszechnym, czy przed trybunałem arbitrażowym lepiej zabezpieczy Państwa interesy dowodowe. Błędny wybór forum jest nieodwracalny po złożeniu pozwu.

Jeśli Państwa spółka stoi przed perspektywą postępowania z udziałem biegłego – w sprawie krajowej lub transgranicznej – przeprowadzimy analizę ryzyk dowodowych i zaproponujemy strategię procesową: info@kordeckipartners.com.

Jakie są najczęstsze pułapki i jak ich unikać?

Pierwsza pułapka to bierne czekanie na opinię. Strony, które nie angażują się aktywnie w postępowanie dowodowe, tracą możliwość ukształtowania zakresu opinii. Pismo procesowe złożone przed wydaniem postanowienia dowodowego może zawierać propozycje pytań – sąd nie musi ich uwzględnić, ale często tak robi, szczególnie gdy są merytorycznie uzasadnione.

Druga pułapka to zarzuty do opinii złożone zbyt ogólnie. Sąd nie uwzględni zarzutów w stylu „biegły się myli" lub „opinia jest stronnicza". Skuteczne zarzuty wskazują konkretny błąd metodologiczny, sprzeczność wewnętrzną lub pominięcie istotnych dowodów. Pismo z zarzutami powinno być przygotowane przez pełnomocnika we współpracy ze specjalistą z danej dziedziny.

Trzecia pułapka to nieuwzględnienie kosztów opinii w budżecie sporu. Wynagrodzenie biegłego w sprawach budowlanych, medycznych lub z zakresu wyceny przedsiębiorstw może sięgnąć 30 000–80 000 zł. Koszty te są co do zasady obciążają stronę przegrywającą, ale w toku postępowania to strona wnioskująca zaliczkuje wynagrodzenie. Firma z Małopolski wycofała wniosek o opinię biegłego wiosną 2023 roku, bo nie była przygotowana na zaliczkę w wysokości 25 000 zł – i straciła szansę na kluczowy dowód w sprawie o roboty budowlane.

Czwarta pułapka to ignorowanie terminu na wyłączenie biegłego. Jeżeli strona dowie się o okolicznościach uzasadniających wyłączenie po wydaniu opinii, musi uprawdopodobnić, że wcześniej nie mogła tego uczynić. W praktyce jest to trudne. Sprawdzenie biegłego przed wydaniem postanowienia to minimum należytej staranności procesowej.

Lista kontrolna – co przygotować przed postępowaniem z biegłym?

Przed wejściem w fazę dowodową z udziałem biegłego warto przeprowadzić wewnętrzny audyt gotowości procesowej. Poniższa lista obejmuje działania, które w praktyce decydują o skuteczności postępowania dowodowego.

  • Dokumentacja źródłowa: zebrana, skatalogowana i przetłumaczona (jeżeli jest w języku obcym) – biegły pracuje na tym, co mu dostarczono.
  • Propozycje pytań do biegłego: przygotowane we współpracy ze specjalistą technicznym lub branżowym, gotowe do złożenia przed wydaniem postanowienia dowodowego.
  • Weryfikacja biegłego: sprawdzenie listy sądowej, ewentualnych powiązań z drugą stroną, dotychczasowego orzecznictwa.
  • Budżet zaliczki: zarezerwowane środki na wynagrodzenie biegłego – minimum 5 000 zł w sprawach prostych, do 80 000 zł w sprawach złożonych.
  • Opinia prywatna: zlecona ekspertowi branżowemu jako podstawa do ewentualnych zarzutów, gotowa przed pierwszą rozprawą po doręczeniu opinii sądowej.

Dispute lawyer zaangażowany od początku postępowania może wpłynąć na każdy z tych elementów. W sporach z elementem arbitrażowym – gdzie arbitration Poland rządzi się odmiennymi regułami niż postępowanie przed sądem powszechnym – lista kontrolna powinna być rozszerzona o analizę regulaminu trybunału i klauzuli wyboru prawa.

Konkretna sytuacja Państwa firmy wymaga oceny, czy dotychczas zgromadzone dowody wystarczą do skutecznego zakwestionowania niekorzystnej opinii biegłego. Każdy tydzień zwłoki z przygotowaniem zarzutów zmniejsza szansę na powołanie nowego biegłego.

Jeśli Państwa spółka jest w toku postępowania z udziałem biegłego lub planuje złożenie pozwu w sprawie wymagającej opinii specjalistycznej – przeanalizujemy dokumentację, przygotujemy propozycje pytań i opracujemy strategię zarzutów: info@kordeckipartners.com.

Często zadawane pytania

P: Czy strona może samodzielnie wskazać biegłego, którego chce, żeby sąd powołał?

O: Strona może złożyć wniosek o powołanie konkretnego biegłego z listy sądowej lub wskazać instytut naukowy. Sąd nie jest jednak związany tym wnioskiem i może powołać inną osobę. W praktyce sądów okręgowych wnioski stron są brane pod uwagę, szczególnie gdy wskazana osoba ma unikalną specjalizację. Warto taki wniosek uzasadnić merytorycznie, a nie tylko wymienić nazwisko.

P: Ile kosztuje opinia biegłego i kto za nią płaci?

O: Wynagrodzenie biegłego jest ustalane przez sąd na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości i zależy od nakładu pracy oraz specjalności. W sprawach prostych (np. wycena ruchomości) wynosi zwykle 1 000–3 000 zł. W sprawach budowlanych lub medycznych może przekroczyć 50 000 zł. Zaliczkę wpłaca strona wnioskująca lub – przy dowodzie z urzędu – obie strony po połowie. Ostatecznie koszt obciąża stronę przegrywającą w ramach rozliczenia kosztów procesu.

P: Czy opinia biegłego jest wiążąca dla sądu?

O: Nie – opinia biegłego jest jednym z dowodów podlegających swobodnej ocenie sądu na podstawie artykułu 233 paragraf 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd może odejść od opinii, jeżeli uzna ją za nieprzekonującą, ale musi to szczegółowo uzasadnić. W praktyce sądy rzadko odrzucają opinie biegłych bez zlecenia opinii uzupełniającej lub powołania nowego eksperta. Strona, która chce podważyć opinię, powinna złożyć konkretne zarzuty wskazujące błędy metodologiczne lub faktyczne – nie wystarczy ogólna polemika.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do sporów sądowych, arbitrażu i postępowań dowodowych z udziałem biegłych. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.

Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.