Biegli sądowi w polskim postępowaniu – rola

Spółka budowlana z Mazowsza trafia do sądu w sporze o wady wykonawcze. Roszczenie opiewa na kilka milionów złotych. Sędzia powołuje biegłego. Od tej chwili to nie pełnomocnik, lecz ekspert decyduje, w którą stronę przechyli się szala. Wiele firm dowiaduje się zbyt późno, że nie zakwestionowały metodologii wyceny ani kwalifikacji powołanej osoby.

Biegły sądowy w polskim postępowaniu cywilnym to osoba powołana przez sąd na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, której opinia stanowi samodzielny środek dowodowy. Sąd może powołać biegłego z listy prowadzonej przez prezesa sądu okręgowego lub spoza tej listy, jeśli wymaga tego specjalistyczna wiedza. Strona postępowania ma prawo złożyć zastrzeżenia do opinii w terminie wyznaczonym przez sąd – zazwyczaj 14 dni od jej doręczenia.

Ten przewodnik wyjaśnia, jak przebiega procedura powołania biegłego, jakie prawa przysługują stronom, gdzie kryją się najczęstsze pułapki procesowe i co zrobić, gdy opinia okazuje się niekorzystna. Materiał obejmuje zarówno postępowanie przed sądami powszechnymi, jak i wybrane aspekty arbitrażu oraz postępowań przed KIO.

Jak sąd powołuje biegłego i jakie są prawa stron?

Sąd powołuje biegłego z urzędu lub na wniosek strony. Wniosek powinien wskazywać tezę dowodową – czyli konkretne pytania, na które ekspert ma odpowiedzieć. Sąd nie jest związany wnioskiem strony co do wyboru osoby biegłego. Może powołać kogoś zupełnie innego, w tym instytut naukowy lub jednostkę badawczą. W praktyce – wiele firm o tym zapomina – lista biegłych prowadzona przez prezesa sądu okręgowego nie jest jedynym źródłem wyboru.

Każda strona ma prawo wglądu w akta dotyczące biegłego. Może sprawdzić, czy osoba powołana nie pozostaje w konflikcie interesów z którąkolwiek ze stron. Przesłanki wyłączenia biegłego są zbliżone do przesłanek wyłączenia sędziego. Wniosek o wyłączenie należy złożyć niezwłocznie po powzięciu wiadomości o podstawie wyłączenia – zwłoka może skutkować jego odrzuceniem.

Strony mogą zgłaszać pytania do biegłego. Mają też prawo uczestniczyć w czynnościach biegłego, o ile sąd na to zezwoli. W postępowaniach gospodarczych, gdzie KAS lub inne organy administracji dostarczają dokumentację, dostęp do materiałów źródłowych staje się szczególnie istotny. Pominięcie kluczowego dokumentu przez biegłego może stanowić podstawę zastrzeżeń do opinii.

Instytucje takie jak KRS, KAS czy sądy rejestrowe regularnie dostarczają dokumenty, które trafiają do akt sprawy i stają się podstawą pracy biegłego. Strona powinna aktywnie kontrolować, czy biegły dysponuje pełnym i aktualnym materiałem dowodowym.

Co zawiera opinia biegłego i jak ją skutecznie zakwestionować?

Opinia biegłego musi zawierać opis zastosowanej metodologii, wskazanie materiałów, na których się oparł, oraz wnioski końcowe. Brak uzasadnienia metodologicznego to jedna z najczęstszych podstaw skutecznego zakwestionowania ekspertyzy. Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że opinia niepełna lub wewnętrznie sprzeczna nie może stanowić wyłącznej podstawy orzeczenia.

Strona niezadowolona z opinii może złożyć do niej zastrzeżenia na piśmie. Powinna wskazać konkretne fragmenty, które kwestionuje, oraz wyjaśnić, dlaczego wnioski biegłego są błędne lub niekompletne. Ogólne stwierdzenie, że „opinia jest niekorzystna", nie wystarczy. Sąd oddali takie zastrzeżenia bez dalszego postępowania.

Jeśli zastrzeżenia są uzasadnione, sąd może wezwać biegłego do złożenia opinii uzupełniającej lub powołać innego eksperta. Powołanie kolejnego biegłego nie jest automatyczne – strona musi wykazać, że pierwotna opinia zawiera istotne braki. W sporach budowlanych i wycenach nieruchomości – a te trafiają do kancelarii najczęściej zimą i wiosną – różnica między dwiema opiniami bywa rzędu kilkuset tysięcy złotych.

Warto wiedzieć, że strona może przedłożyć prywatną opinię eksperta. Taka opinia nie ma statusu dowodu z opinii biegłego sądowego, lecz może skutecznie wzmocnić argumentację procesową. Sąd jest zobowiązany odnieść się do jej treści, jeśli strona odpowiednio ją powołała.

Sprawdź, czy opinia zawiera:

opis metodologii i jej uzasadnienie
wykaz materiałów, na których biegły się oparł
odpowiedź na każde pytanie z tezy dowodowej
wnioski sformułowane jednoznacznie, bez sprzeczności wewnętrznych
podpis i wskazanie kwalifikacji eksperta

Mikroprzedsiębiorstwo z Podkarpacia skutecznie doprowadziło do powołania drugiego biegłego jesienią 2024 r., wskazując w zastrzeżeniach, że pierwotna opinia pomijała dokumentację techniczną złożoną przez KAS w toku kontroli. Sąd uwzględnił wniosek i ostatecznie zasądził kwotę o 40% niższą od pierwotnego żądania strony przeciwnej.

Jeśli Państwa spółka stoi w obliczu niekorzystnej opinii biegłego i nie wiadomo, jak ją skutecznie zakwestionować – konkretna analiza procesowa może zapobiec nieodwracalnej stracie w wyroku.

W sprawie oceny opinii biegłego i przygotowania zastrzeżeń – umów spotkanie: info@kordeckipartners.com.

Biegli w arbitrażu i postępowaniach przed KIO – co zmienia się w praktyce?

W arbitrażu prowadzonym przez podmioty zagraniczne lub krajowe rola biegłego wygląda inaczej niż przed sądem powszechnym. Trybunał arbitrażowy może powołać własnego eksperta lub zezwolić stronom na przedstawienie opinii biegłych przez każdą z nich. Zapis na sąd polubowny, zawarty zgodnie z art. 1154 k.p.c., musi być sporządzony w formie pisemnej – inaczej jest nieważny. Regulamin wielu instytucji arbitrażowych przewiduje szczegółowe zasady dotyczące dowodów eksperckich.

Postępowanie przed KIO rządzi się własną logiką. Odwołanie należy złożyć w ciągu 10 dni od dnia przesłania informacji o czynności zamawiającego – termin jest prekluzyjny i nie podlega przywróceniu. W sprawach dotyczących oceny ofert technicznych KIO powołuje biegłych stosunkowo rzadko, częściej opierając się na dokumentacji złożonej przez strony. Niemniej opinia eksperta technicznego, dołączona do odwołania jako prywatna ekspertyza, bywa decydująca dla wyniku.

W sporach transgranicznych – na przykład gdy podmiot z Cypru lub Hiszpanii prowadzi inwestycję w Polsce – pojawia się dodatkowa komplikacja. Biegły powołany przez polski sąd może nie znać standardów technicznych lub rachunkowych obowiązujących w kraju siedziby inwestora. Strona zagraniczna powinna wówczas aktywnie wnioskować o poszerzenie tezy dowodowej o aspekty prawa obcego. Sąd może w takim przypadku powołać biegłego z zakresu prawa obcego na podstawie przepisów k.p.c.

Zabezpieczenie roszczeń na podstawie art. 730 k.p.c. jest dostępne zarówno przed wszczęciem postępowania, jak i w jego toku. Jeśli strona obawia się, że opinia biegłego zostanie wydana po tym, jak dłużnik wyzbywa się majątku – wniosek o zabezpieczenie powinien być złożony równolegle z wnioskiem dowodowym. Sąd udzieli zabezpieczenia, jeśli roszczenie jest uprawdopodobnione i istnieje interes prawny.

Jakie są najczęstsze błędy stron przy dowodzie z opinii biegłego?

Pierwszym i najpoważniejszym błędem jest bierne oczekiwanie na opinię bez wcześniejszego przygotowania materiału dowodowego. Biegły pracuje na tym, co znajdzie w aktach. Jeśli dokumentacja jest niekompletna, wnioski będą opierać się na założeniach – często niekorzystnych dla strony, która dokumentów nie złożyła.

Drugim błędem jest brak aktywności po doręczeniu opinii. Strona ma 14 dni – lub inny termin wyznaczony przez sąd – na złożenie zastrzeżeń. Milczenie jest traktowane jako akceptacja. W praktyce wiele podmiotów reaguje dopiero na etapie apelacji, kiedy kwestionowanie opinii jest znacznie trudniejsze.

Trzeci błąd to nieprecyzyjne sformułowanie tezy dowodowej we wniosku o dopuszczenie dowodu. Jeśli pytania są zbyt ogólne, biegły odpowie ogólnie. Precyzja na etapie wniosku przekłada się bezpośrednio na użyteczność opinii.

Spółka IT z Trójmiasta latem 2023 r. przegrała spór o wartość licencji, bo wniosek dowodowy nie zawierał pytania o metodę wyceny DCF. Biegły zastosował metodę porównawczą, zaniżając wartość o blisko 30%. Zastrzeżenia złożone po doręczeniu opinii zostały oddalone, bo nie wskazywały konkretnej alternatywnej metodologii.

Czwartym błędem jest ignorowanie kwestii wynagrodzenia biegłego. Sąd zalicza koszty opinii na poczet kosztów procesu. Strona przegrywająca zwraca je w całości. W skomplikowanych sprawach budowlanych wynagrodzenie biegłego może sięgnąć kilkudziesięciu tysięcy złotych – co należy uwzględnić w kalkulacji ryzyka procesowego już na etapie decyzji o wszczęciu sporu.

Piątym, często pomijanym błędem jest zaniechanie weryfikacji kwalifikacji biegłego. Lista prowadzona przez prezesa sądu okręgowego nie gwarantuje aktualności specjalizacji. Strona może – i powinna – sprawdzić, czy ekspert ma doświadczenie w konkretnej branży, a nie tylko ogólne uprawnienia.

Praktyczna lista kontrolna przed powołaniem biegłego

Przygotowanie do etapu opinii biegłego powinno zacząć się na długo przed złożeniem wniosku dowodowego. Poniżej lista działań, które minimalizują ryzyko procesowe.

Zgromadź i posegreguj dokumentację techniczną, finansową i korespondencję – biegły pracuje na aktach, nie na ustnych wyjaśnieniach
Sformułuj precyzyjne pytania do tezy dowodowej – każde pytanie powinno prowadzić do konkretnego wniosku
Zweryfikuj kwalifikacje kandydatów z listy biegłych sądu okręgowego pod kątem Twojej branży
Rozważ zamówienie prywatnej opinii eksperta przed złożeniem wniosku – da Ci punkt odniesienia do oceny opinii sądowej
Monitoruj terminy: 14 dni na zastrzeżenia do opinii to termin prekluzyjny w wielu procedurach

Dla firm z kapitałem zagranicznym – w tym podmiotów korzystających ze ścieżki opisanej w materiale o rozwiązywaniu sporów dla spółek z Cypru działających w Polsce – dodatkowym elementem jest weryfikacja, czy biegły posiada wiedzę o standardach rachunkowych lub technicznych właściwych dla jurysdykcji macierzystej inwestora. Brak tej weryfikacji na etapie wniosku dowodowego jest błędem, który trudno naprawić w toku instancji.

W kontekście postępowań likwidacyjnych warto pamiętać, że biegły może być powołany również do wyceny majątku spółki. Szczegółowy opis procedury likwidacji sp. z o.o. – w tym rola wyceny aktywów – dostępny jest w materiale o likwidacji spółki z o.o.: przebieg i harmonogram.

Konkretna sytuacja procesowa Państwa firmy wymaga indywidualnej oceny – zwłaszcza gdy opinia biegłego może nieodwracalnie przesądzić o wyniku sprawy. Błędna teza dowodowa lub brak zastrzeżeń zamyka drogę do skutecznej obrony na etapie apelacji.

Jeśli Państwa spółka stoi przed powołaniem biegłego lub otrzymała niekorzystną opinię – przeprowadzimy analizę akt, przygotujemy zastrzeżenia i ocenimy zasadność wniosku o powołanie kolejnego eksperta: info@kordeckipartners.com.

Często zadawane pytania

P: Czy strona może samodzielnie wybrać biegłego, którego sąd powoła?

O: Strona może wskazać kandydata we wniosku dowodowym, jednak sąd nie jest tym wskazaniem związany. Decyzja o wyborze konkretnej osoby należy wyłącznie do sądu. Warto jednak uzasadnić wniosek – wskazując specjalizację i doświadczenie proponowanego eksperta – bo sąd bierze takie argumenty pod uwagę, szczególnie w sprawach wymagających wąskiej wiedzy technicznej. Jeśli wybrany biegły wzbudza wątpliwości co do bezstronności, strona może złożyć wniosek o jego wyłączenie niezwłocznie po powzięciu informacji o konflikcie interesów.

P: Ile kosztuje opinia biegłego sądowego i kto za nią płaci?

O: Wynagrodzenie biegłego jest ustalane przez sąd na podstawie rozporządzenia o wynagrodzeniu biegłych. W prostych sprawach może wynosić kilka tysięcy złotych, w skomplikowanych sporach budowlanych lub wycenach przedsiębiorstw – nawet kilkadziesiąt tysięcy złotych. Sąd zobowiązuje stronę wnioskującą do zaliczkowania kosztów opinii przed jej sporządzeniem. Po zakończeniu postępowania koszty opinii wchodzą w skład kosztów procesu i obciążają stronę przegrywającą.

P: Czy prywatna opinia eksperta ma taką samą moc jak opinia biegłego sądowego?

O: Prywatna opinia eksperta nie ma statusu dowodu z opinii biegłego sądowego w rozumieniu Kodeksu postępowania cywilnego. Traktowana jest jako dokument prywatny lub część stanowiska procesowego strony. Mimo to może skutecznie wspierać argumentację – zwłaszcza gdy wskazuje metodologiczne braki opinii sądowej. Sąd jest zobowiązany odnieść się do jej treści, jeśli strona właściwie ją powołała. Uważamy, że bezpieczniejszym rozwiązaniem jest złożenie prywatnej opinii razem ze szczegółowymi zastrzeżeniami do ekspertyzy sądowej, a nie samodzielnie.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do sporów sądowych, arbitrażu i postępowań administracyjnych. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.