Spółka technologiczna z Mazowsza dostaje niekorzystną opinię biegłego w sprawie o naruszenie patentu. Opinia jest lakoniczna, metodologia niejasna, a wnioski – zdaniem pełnomocnika strony – błędne. Co teraz? Czy można ją podważyć? Jak szybko? I co się stanie, jeśli sąd ją zaakceptuje bez zastrzeżeń?

Biegli sądowi w polskim postępowaniu cywilnym pełnią funkcję pomocnika sądu – dostarczają wiadomości specjalnych, których sąd sam nie posiada. Podstawę prawną stanowią przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące dowodu z opinii biegłego. Opinia biegłego nie jest dowodem ostatecznym i może być kwestionowana przez strony w wyznaczonym terminie, nie krótszym niż 14 dni od jej doręczenia.

Poniżej omawiamy doktrynalne podstawy instytucji biegłego sądowego, strategiczne aspekty pracy z opinią, wymiar transgraniczny oraz praktyczne rekomendacje dla przedsiębiorców prowadzących spory w Polsce. Analizę zamykają najczęstsze błędy pełnomocników i pytania klientów.

Czym jest dowód z opinii biegłego i kiedy sąd go dopuszcza?

Sąd dopuszcza dowód z opinii biegłego wtedy, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiadomości specjalnych – wiedzy technicznej, medycznej, ekonomicznej lub innej, wykraczającej poza przeciętną. Przepisy k.p.c. wyraźnie wskazują, że biegły ma obowiązek przedstawić metodologię i uzasadnić wnioski. Sąd nie może zastąpić opinii biegłego własnym uznaniem w kwestiach specjalistycznych.

Biegłych wpisuje się na listy prowadzone przez prezesów sądów okręgowych. Wpis na listę nie jest jednak warunkiem koniecznym – sąd może powołać biegłego ad hoc, jeśli sprawa wymaga wyjątkowo wąskiej specjalizacji. W praktyce sądy korzystają najczęściej z biegłych wpisanych na listy, co skraca procedurę formalną, ale nie zawsze gwarantuje najwyższy poziom merytoryczny.

Strona może zgłosić kandydaturę własnego eksperta jako biegłego, choć sąd nie jest tym wnioskiem związany. Warto jednak złożyć taki wniosek z uzasadnieniem – szczególnie w sprawach o wysokiej wartości przedmiotu sporu. Biegły sądowy różni się od prywatnego eksperta jedną zasadniczą kwestią: jego opinia ma walor dowodowy w postępowaniu, a ekspertyza prywatna – jedynie argumentacyjny.

Kwestia kosztów jest niebanalna. Wynagrodzenie biegłego pokrywa strona, która wnioskowała o dowód, lub sąd zalicza je na koszt postępowania. Ostatecznie rozlicza je orzeczenie o kosztach procesu. W sprawach złożonych wynagrodzenie biegłego może wynieść kilkanaście tysięcy złotych – a w sprawach budowlanych lub patentowych znacznie więcej. Zagadnienie zwrotu kosztów postępowania regulują odrębne przepisy, omówione szczegółowo w opracowaniu dotyczącym zasad zwrotu kosztów w polskim postępowaniu cywilnym.

Jak skutecznie zakwestionować opinię biegłego?

Opinia biegłego podlega ocenie sądu jak każdy inny dowód – nie korzysta z domniemania prawdziwości. Strona niezadowolona z opinii może złożyć zarzuty w terminie wyznaczonym przez sąd, nie krótszym niż 14 dni. Biegły ma obowiązek ustosunkować się do zarzutów na piśmie lub na rozprawie. Sąd może wezwać biegłego do uzupełnienia opinii lub powołać innego biegłego.

W praktyce – wiele kancelarii procesowych popełnia błąd polegający na zbyt ogólnym kwestionowaniu opinii. Skuteczne zarzuty muszą być konkretne: wskazywać sprzeczność wewnętrzną, błąd metodologiczny lub pominięcie istotnych danych. Ogólne stwierdzenie, że strona „nie zgadza się z wnioskami", nie obliguje sądu do powołania kolejnego biegłego.

Kiedy sąd powinien powołać innego biegłego? Doktryna i orzecznictwo wskazują kilka przesłanek:

  • opinia jest wewnętrznie sprzeczna lub niekompletna,
  • biegły nie odpowiedział na pytania sformułowane w postanowieniu dowodowym,
  • pojawiły się nowe okoliczności, nieznane w chwili sporządzania opinii,
  • istnieje poważna rozbieżność między opiniami różnych biegłych w tej samej sprawie,
  • kwalifikacje biegłego budzą uzasadnione wątpliwości.

Micro-case: firma z branży spożywczej z Wielkopolski zakwestionowała jesienią 2024 r. opinię biegłego z zakresu rachunkowości w sporze o zapłatę z kontrahentem. Zarzuty wskazały konkretne błędy w wyliczeniu marży i pominięcie kosztów logistycznych. Sąd Okręgowy wezwał biegłego do uzupełnienia opinii, a po uzupełnieniu – powołał drugiego biegłego. Ostateczna opinia zmieniła wynik sprawy o ponad 200 000 zł.

Strona może też złożyć wniosek o wyłączenie biegłego, jeśli zachodzą okoliczności mogące budzić wątpliwości co do jego bezstronności. Termin na złożenie takiego wniosku biegnie od chwili, gdy strona dowiedziała się o podstawie wyłączenia. Zwlekanie z wnioskiem grozi jego oddaleniem jako spóźnionego – co zamyka drogę do podważenia opinii na tej podstawie.

Biegli sądowi a postępowania transgraniczne – co zmienia się dla inwestorów zagranicznych?

Dla zagranicznego inwestora wchodzącego na rynek polski instytucja biegłego sądowego może być zaskoczeniem. W systemach common law rola eksperta jest inna – strony same powołują swoich ekspertów, a sąd ocenia ich zeznania jak świadków. W Polsce biegły sądowy jest pomocnikiem sądu, a nie stronicznym ekspertem. Ta różnica ma fundamentalne znaczenie dla strategii procesowej.

W postępowaniach arbitrażowych – zarówno przed polskimi sądami arbitrażowymi, jak i w ramach arbitrażu międzynarodowego – strony mają większą swobodę. Zapis na sąd polubowny, zawarty na piśmie pod rygorem nieważności zgodnie z art. 1154 k.p.c., otwiera możliwość zastosowania reguł IBA dotyczących dowodów. Reguły IBA pozwalają na powołanie wspólnego eksperta przez trybunał lub ekspertów stronniczych prezentujących opinie przed trybunałem.

Kwestia zabezpieczenia roszczeń przed dopuszczeniem dowodu z biegłego jest odrębnym zagadnieniem. Zgodnie z art. 730 k.p.c. sąd może udzielić zabezpieczenia przed wszczęciem postępowania lub w jego toku, jeśli roszczenie jest uprawdopodobnione i istnieje interes prawny. Zabezpieczenie nie zastępuje opinii biegłego, ale może chronić majątek dłużnika przez czas trwania postępowania dowodowego – które w sprawach wymagających opinii biegłego trwa często 12–24 miesiące.

W sprawach zamówień publicznych kwestia opinii biegłego pojawia się na etapie postępowania przed Krajową Izbą Odwoławczą. KIO rozpoznaje odwołania w terminie 15 dni od wniesienia, a odwołanie wnosi się w ciągu 10 dni od dnia przesłania informacji o czynności zamawiającego. W sprawach wymagających wiedzy specjalistycznej KIO może korzystać z opinii ekspertów zewnętrznych, choć praktyka jest tu mniej sformalizowana niż w postępowaniu cywilnym.

Micro-case: holenderski fundusz inwestycyjny prowadził spór arbitrażowy z polskim deweloperem w Krakowie wiosną 2025 r. Trybunał arbitrażowy powołał wspólnego biegłego z zakresu wyceny nieruchomości. Strony miały prawo zadawania pytań biegłemu na rozprawie – procedura zbliżona do przesłuchania krzyżowego. Wynik: opinia wspólnego biegłego okazała się bardziej precyzyjna niż dwie sprzeczne opinie stron z wcześniejszego etapu negocjacji.

Jakie są najczęstsze błędy strategiczne w pracy z biegłym sądowym?

Odpowiedź jest prosta: strony za rzadko angażują się na etapie formułowania pytań do biegłego. Sąd wydaje postanowienie dowodowe, w którym określa zakres opinii i pytania. Strony mają prawo wnioskować o zadanie biegłemu konkretnych pytań. To jeden z najważniejszych momentów w postępowaniu – a jednocześnie jeden z najbardziej zaniedbywanych.

Pytania zbyt ogólne prowadzą do opinii ogólnych. Opinia ogólna jest trudna do zakwestionowania i łatwa do zaakceptowania przez sąd. Pytania precyzyjne – sformułowane przy pomocy własnego eksperta prywatnego – prowadzą do opinii, którą można ocenić punkt po punkcie. To zasadnicza różnica w możliwości obrony.

Lista najczęstszych błędów procesowych:

  • brak wniosku o zadanie biegłemu konkretnych pytań na etapie postanowienia dowodowego,
  • spóźnione zarzuty do opinii – złożone po terminie wyznaczonym przez sąd,
  • zbyt ogólna krytyka opinii bez wskazania konkretnych błędów metodologicznych,
  • brak wniosku o przesłuchanie biegłego na rozprawie przy skomplikowanych zagadnieniach,
  • nieuwzględnienie kosztów opinii w kalkulacji ekonomicznej sporu.

Zagadnienie antykorupcyjne pojawia się tu marginalnie, ale realnie. Biegły sądowy – jak każda osoba pełniąca funkcję publiczną – podlega regulacjom z zakresu zapobiegania korupcji. Ramy prawne i program compliance w tym obszarze omówiono w opracowaniu dotyczącym antykorupcji, ram prawnych i programu compliance. W praktyce kancelaria procesowa powinna dbać o to, by wszelka komunikacja z biegłym odbywała się wyłącznie przez sąd i była odnotowana w aktach sprawy.

Warto też pamiętać o prywatnej ekspertyzie jako instrumencie przygotowawczym. Ekspertyza prywatna – zamówiona przed procesem lub w jego toku – nie jest dowodem w rozumieniu k.p.c., ale stanowi skuteczne narzędzie do sformułowania zarzutów do opinii biegłego i do oceny realnych szans procesowych. Jej koszt – zwykle kilka do kilkunastu tysięcy złotych – jest inwestycją, która może zmienić wynik postępowania.

Perspektywa strategiczna: jak przygotować spółkę na postępowanie z udziałem biegłego?

Przygotowanie zaczyna się przed procesem. Spółka, która gromadzi dokumentację techniczną, finansową i operacyjną w sposób systematyczny, ma przewagę w postępowaniu dowodowym. Biegły pracuje na materiałach, które mu się przedkłada – jeśli dokumentacja jest niekompletna lub nieuporządkowana, opinia może być niekorzystna nie z winy biegłego, lecz z winy strony.

Trzy scenariusze biznesowe ilustrują różne podejścia:

Producent z sektora motoryzacyjnego (Śląsk): spór o wady dostarczonych komponentów wymaga opinii biegłego z zakresu inżynierii materiałowej. Spółka, która prowadziła systematyczne raporty kontroli jakości, może przedłożyć biegłemu kompletną dokumentację. Czas sporządzenia opinii: 3–6 miesięcy. Koszt opinii: 15 000–40 000 zł.

Spółka IT z Trójmiasta: spór o naruszenie praw autorskich do oprogramowania wymaga opinii biegłego z zakresu informatyki. Kluczowe jest zabezpieczenie kodu źródłowego i historii commitów przed wszczęciem postępowania – najlepiej w formie notarialnej lub przez uprawnionego biegłego. Brak zabezpieczenia dowodów na wczesnym etapie może nieodwracalnie osłabić pozycję procesową.

Zagraniczny inwestor (rynek nieruchomości, Warszawa): spór o wartość nieruchomości komercyjnej wymaga opinii rzeczoznawcy majątkowego. Inwestor powinien dysponować własną wyceną sporządzoną zgodnie z polskimi standardami PKZP oraz standardami RICS lub IVSC – co ułatwia komunikację z biegłym sądowym i porównanie metodologii.

Checklist – co przygotować przed postępowaniem z udziałem biegłego:

  • kompletna dokumentacja techniczna, finansowa lub operacyjna dotycząca przedmiotu sporu,
  • prywatna ekspertyza wstępna oceniająca słabe i mocne strony pozycji dowodowej,
  • lista proponowanych pytań do biegłego z uzasadnieniem merytorycznym,
  • analiza kwalifikacji dostępnych biegłych sądowych na liście sądu okręgowego,
  • kalkulacja kosztów opinii i ich wpływ na ekonomikę całego sporu.

Spory z udziałem biegłego trwają dłużej i kosztują więcej. Kancelaria procesowa, która to rozumie, doradza klientowi nie tylko co do strategii prawnej, lecz również co do ekonomiki postępowania. Decyzja o wszczęciu sporu sądowego powinna uwzględniać realistyczny harmonogram – w tym czas oczekiwania na opinię biegłego, który w obciążonych okręgach sądowych wynosi nierzadko 6–12 miesięcy.

Konkretna sytuacja Państwa spółki wymaga oceny, czy i kiedy dowód z biegłego będzie kluczowy dla wyniku sprawy. Zaniechanie właściwego przygotowania na tym etapie może nieodwracalnie zamknąć drogę do skutecznej obrony lub ataku procesowego.

Jeśli Państwa spółka stoi przed sporem wymagającym opinii biegłego – lub chce zakwestionować już wydaną opinię – przeprowadzimy analizę materiału dowodowego, sformułujemy pytania do biegłego i przygotujemy zarzuty: info@kordeckipartners.com.

Często zadawane pytania

P: Czy strona może wskazać własnego kandydata na biegłego sądowego?

O: Tak, strona może złożyć wniosek o powołanie konkretnej osoby na biegłego, jednak sąd nie jest tym wnioskiem związany. Wniosek warto uzasadnić merytorycznie – wskazując specjalizację i doświadczenie kandydata. Sąd weźmie wniosek pod uwagę, szczególnie gdy sprawa wymaga wyjątkowo wąskiej ekspertyzy niedostępnej wśród biegłych z listy sądu okręgowego.

P: Ile kosztuje dowód z opinii biegłego i kto za niego płaci?

O: Wynagrodzenie biegłego zależy od złożoności sprawy i czasu pracy. W typowych sprawach gospodarczych waha się od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych. Strona wnioskująca o dowód uiszcza zaliczkę – zwykle od 2 000 do 10 000 zł – na poczet wynagrodzenia biegłego. Ostatecznie koszty opinii wlicza się do kosztów postępowania i rozlicza w orzeczeniu końcowym zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy.

P: Czy opinia biegłego sądowego jest wiążąca dla sądu?

O: Nie. Opinia biegłego jest dowodem podlegającym swobodnej ocenie sądu na równi z innymi dowodami. Sąd może odrzucić opinię, jeśli jest sprzeczna wewnętrznie, niekompletna lub sprzeczna z pozostałym materiałem dowodowym. Powszechnym nieporozumieniem jest przekonanie, że biegły „rozstrzyga" sprawę – biegły jedynie dostarcza wiadomości specjalnych, a ostateczna ocena należy do sądu.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do prowadzenia sporów sądowych i arbitrażowych, w tym postępowań wymagających dowodów z opinii biegłych. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.

O autorze

Weronika Kasprzak specjalizuje się w sporach sądowych, arbitrażu i prawie sankcyjnym.

Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.