Firma budowlana z Mazowsza przegrywa spór o wadliwe fundamenty – nie dlatego, że nie miała racji, lecz dlatego, że biegły wydał opinię niekorzystną, a pełnomocnik nie złożył zastrzeżeń w terminie. Opinia biegłego stała się podstawą wyroku. Szkoda – kilkaset tysięcy złotych – była nieodwracalna.
Biegły sądowy w polskim postępowaniu cywilnym to osoba powołana przez sąd na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego do wydania opinii w sprawach wymagających wiadomości specjalnych. Sąd powołuje biegłego postanowieniem, a strony mogą zgłaszać zastrzeżenia do opinii w terminie wyznaczonym przez sąd – zazwyczaj 14 dni. Wynagrodzenie biegłego obciąża tymczasowo stronę, która wnioskowała o jego powołanie, lub Skarb Państwa, jeśli biegłego powołał sąd z urzędu.
Ten przewodnik wyjaśnia krok po kroku: jak przebiega procedura powołania biegłego, jakie są typowe koszty i terminy, jakich błędów unikać oraz jak aktywnie uczestniczyć w tym etapie postępowania. Dotyczy to zarówno sporów cywilnych i gospodarczych, jak i postępowań restrukturyzacyjnych czy spraw z zakresu zamówień publicznych przed KIO.
Krok 1: Jak sąd powołuje biegłego i kto może o to wnioskować?
Sąd powołuje biegłego z urzędu lub na wniosek strony. Wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego powinien precyzyjnie określać tezę dowodową – czyli pytania, na które biegły ma odpowiedzieć. Sąd nie jest związany wnioskiem strony co do osoby biegłego, może jednak uwzględnić wskazanie strony, jeśli biegły figuruje na liście prowadzonej przez prezesa sądu okręgowego.
Lista biegłych sądowych to rejestr prowadzony przez każdy sąd okręgowy w Polsce. Wpis na listę wymaga spełnienia warunków formalnych: co najmniej 5 lat praktyki zawodowej, ukończone 25 lat, pełna zdolność do czynności prawnych. Biegły składa przyrzeczenie przed prezesem sądu okręgowego. W praktyce – wiele firm o tym zapomina – sąd nie musi korzystać wyłącznie z listy. Może powołać instytut naukowy lub specjalistyczną placówkę badawczą.
Strona wnioskująca powinna złożyć wniosek dowodowy możliwie wcześnie. Prekluzja dowodowa w postępowaniu gospodarczym jest rygorystyczna. Spóźniony wniosek o biegłego sąd może pominąć na podstawie art. 458(5) k.p.c. Dlatego wniosek warto złożyć już w pozwie lub odpowiedzi na pozew.
Po wydaniu postanowienia o dopuszczeniu dowodu sąd wysyła biegłemu akta lub ich istotne części. Wyznacza też termin złożenia opinii – zazwyczaj od 30 do 90 dni. W sprawach skomplikowanych termin może wynosić nawet 6 miesięcy.
Krok 2: Jak wygląda procedura od postanowienia do opinii?
Po wydaniu postanowienia biegły zapoznaje się z aktami, przeprowadza ewentualne oględziny lub badania i sporządza opinię pisemną. Opinia powinna zawierać: opis metody badawczej, analizę materiału dowodowego, wnioski oraz podpis biegłego. Sąd doręcza opinię stronom.
Strony mają prawo zgłosić zastrzeżenia do opinii. Termin wyznaczony przez sąd wynosi najczęściej 14 dni od doręczenia. To jeden z najważniejszych momentów w całym postępowaniu. Strona, która nie złoży zastrzeżeń, traci prawo do kwestionowania opinii w apelacji – przynajmniej w zakresie zarzutów, które mogła podnieść wcześniej.
Zastrzeżenia mogą dotyczyć: błędnej metodologii, pominięcia istotnych okoliczności, sprzeczności wewnętrznych opinii lub braku odpowiedzi na postawioną tezę dowodową. Na ich podstawie sąd może wezwać biegłego do uzupełnienia opinii lub złożenia wyjaśnień na rozprawie. W sprawach złożonych sąd może powołać innego biegłego lub biegłych z instytutu.
Ważne: sąd nie jest związany opinią biegłego. Ocenia ją jak każdy inny dowód – swobodnie, ale nie dowolnie. Strona może skutecznie podważyć opinię, wykazując jej wewnętrzne sprzeczności lub odwołując się do opinii prywatnej jako dowodu z dokumentu.
Jakie są koszty opinii biegłego i kto je ponosi?
Koszty opinii biegłego są częścią kosztów sądowych. Obciążają stronę przegrywającą na podstawie ogólnych zasad rozliczenia kosztów procesu. Tymczasowo – przed wydaniem wyroku – ponosi je strona wskazana przez sąd w postanowieniu o dopuszczeniu dowodu. Sąd może zobowiązać wnioskodawcę do wpłaty zaliczki w ciągu 14 dni pod rygorem pominięcia dowodu.
Wynagrodzenie biegłego ustala sąd na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. Stawki zależą od rodzaju specjalności i nakładu pracy. W praktyce koszty opinii w sprawach budowlanych lub medycznych wahają się od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych. Opinia instytutu naukowego może kosztować nawet 80 000 – 150 000 zł w sprawach o wysokiej wartości przedmiotu sporu.
Trzy scenariusze biznesowe pokazują skalę kosztów:
- Spółka produkcyjna z Wielkopolski – spór o jakość maszyn, opinia techniczna: ok. 25 000 zł, czas oczekiwania: 4 miesiące.
- Firma IT ze Śląska – spór o wdrożenie systemu ERP, opinia informatyczna: ok. 18 000 zł, czas: 3 miesiące.
- Inwestor zagraniczny w Warszawie – spór budowlany z generalnym wykonawcą, opinia z instytutu: ok. 120 000 zł, czas: 8 miesięcy.
Opinia prywatna – zlecona przez stronę poza procesem – nie jest dowodem z opinii biegłego w rozumieniu k.p.c. Traktowana jest jako dokument prywatny. Ma jednak istotną wartość procesową: może stanowić podstawę zastrzeżeń do opinii sądowej i przekonać sąd do powołania nowego biegłego.
Uważamy, że bezpieczniejszym rozwiązaniem jest zlecenie opinii prywatnej jeszcze przed wytoczeniem powództwa. Pozwala to ocenić siłę dowodową sprawy i przygotować precyzyjną tezę dowodową dla biegłego sądowego.
Konkretna sytuacja Państwa firmy wymaga oceny, czy opinia prywatna i wniosek o biegłego sądowego są optymalną strategią. Zła kolejność tych kroków może zamknąć drogę do skutecznego zakwestionowania niekorzystnej opinii.
Jeśli Państwa spółka prowadzi spór sądowy lub przygotowuje się do procesu z udziałem biegłego – przeprowadzimy analizę taktyki dowodowej i pomożemy sformułować tezę dowodową: info@kordeckipartners.com.
Jakich błędów unikać w postępowaniu z udziałem biegłego?
Błędy popełniane przez strony na etapie opinii biegłego często decydują o wyniku całego procesu. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że opinia biegłego, której strona nie zakwestionowała w terminie, może stać się fundamentem rozstrzygnięcia – nawet jeśli zawiera merytoryczne uchybienia.
Najczęstsze błędy procesowe:
- Zbyt ogólna teza dowodowa – pytania do biegłego są niejasne, co prowadzi do równie niejasnej odpowiedzi.
- Brak zastrzeżeń w terminie – strona milczy po doręczeniu opinii, tracąc prawo do jej kwestionowania.
- Niedostarczenie biegłemu pełnej dokumentacji – biegły wydaje opinię na niepełnym materiale.
- Opóźnienie z wnioskiem dowodowym – w postępowaniu gospodarczym spóźniony wniosek jest pomijany.
- Brak obecności na oględzinach – strona traci możliwość zadania pytań i zwrócenia uwagi na istotne okoliczności.
Osobny problem stanowi postępowanie upadłościowe. W jego ramach opinie biegłych dotyczą często wyceny masy upadłości lub oceny przyczyn niewypłacalności. Termin na zgłoszenie zastrzeżeń może być krótszy niż w zwykłym postępowaniu cywilnym. Wierzyciel, który nie zakwestionuje opinii syndyka lub biegłego w porę, może utracić możliwość zaspokojenia swojej wierzytelności.
W sprawach z zakresu zamówień publicznych, gdzie odwołania do KIO muszą być złożone w ciągu 10 dni od dnia przesłania informacji o czynności zamawiającego, opinia eksperta technicznego bywa kluczowym elementem odwołania. Błędnie sformułowany wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego przed KIO może skutkować jego oddaleniem.
Firma logistyczna z Pomorza – jesień 2024 r. – przegrała postępowanie odwoławcze przed KIO właśnie z tego powodu. Wniosek o biegłego złożono zbyt późno, a argumentacja techniczna nie znalazła oparcia w formalnym dowodzie z opinii.
Biegli w arbitrażu i postępowaniach transgranicznych – co różni te tryby?
Arbitraż rządzi się odrębnymi zasadami. Zapis na sąd polubowny zgodnie z art. 1154 k.p.c. musi być sporządzony w formie pisemnej. W postępowaniu arbitrażowym strony mają znacznie więcej swobody w kształtowaniu procedury powoływania biegłych. Trybunał arbitrażowy może powołać biegłego z własnej inicjatywy lub na wniosek strony – bez ograniczeń wynikających z listy sądów okręgowych.
W arbitrażu międzynarodowym – prowadzonym według reguł ICC, VIAC lub Sądu Arbitrażowego przy KIG – biegły często działa jako „expert witness". Strony mogą też powołać własnych ekspertów, którzy zeznają przed trybunałem obok biegłego powołanego przez trybunał. To zasadnicza różnica w stosunku do polskiego postępowania cywilnego, gdzie opinia prywatna ma jedynie charakter dokumentu.
Dla inwestora zagranicznego wchodzącego na rynek polski – na przykład z Niemiec lub Ukrainy – różnica ta bywa zaskakująca. W systemach common law ekspert strony (party-appointed expert) ma pełnoprawny status dowodowy. W polskim k.p.c. takiego statusu nie ma. Dlatego przy konstruowaniu klauzuli arbitrażowej warto rozważyć, czy krajowe sądy powszechne są właściwym forum dla sporów wymagających specjalistycznej wiedzy technicznej.
Zabezpieczenie roszczeń na etapie sporu z udziałem biegłego jest możliwe na podstawie art. 730 k.p.c. Sąd udziela zabezpieczenia, jeśli roszczenie jest uprawdopodobnione i istnieje interes prawny. W praktyce – zabezpieczenie można uzyskać jeszcze przed wydaniem opinii biegłego, co ma znaczenie zwłaszcza w sprawach budowlanych i majątkowych. Termin na złożenie wniosku o zabezpieczenie nie jest ograniczony etapem postępowania.
Spółka technologiczna z Krakowa – wiosna 2025 r. – skutecznie zabezpieczyła roszczenie o zapłatę wynagrodzenia za wdrożenie oprogramowania, uzyskując zajęcie rachunków bankowych kontrahenta jeszcze przed sporządzeniem opinii biegłego informatycznego. Opinia potwierdziła prawidłowość wdrożenia po 3 miesiącach. Zabezpieczenie okazało się kluczowe – kontrahent w tym czasie popadł w trudności finansowe.
Konkretna sytuacja Państwa firmy – zwłaszcza gdy spór dotyczy roszczeń transgranicznych lub wymaga szybkiego zabezpieczenia – wymaga oceny, czy właściwym forum jest sąd powszechny, czy arbitraż. Zła decyzja na tym etapie jest trudna do odwrócenia.
Jeśli Państwa spółka stoi przed wyborem forum sporu lub planuje postępowanie z udziałem biegłego – przeprowadzimy analizę strategiczną i ocenimy ryzyko dowodowe: info@kordeckipartners.com.
Często zadawane pytania
P: Czy strona może wskazać konkretnego biegłego, którego chce powołać?
O: Strona może wskazać biegłego z listy prowadzonej przez prezesa sądu okręgowego, ale sąd nie jest tym wskazaniem związany. Sąd samodzielnie wybiera biegłego, kierując się jego specjalizacją i dostępnością. Strona może jednak skutecznie wnioskować o powołanie instytutu naukowego zamiast biegłego indywidualnego – zwłaszcza w sprawach wymagających szczególnie zaawansowanej wiedzy specjalistycznej. Taki wniosek warto uzasadnić złożonością zagadnienia technicznego.
P: Ile czasu trwa etap opinii biegłego i czy można go przyspieszyć?
O: Czas oczekiwania na opinię wynosi zazwyczaj od 2 do 6 miesięcy, a w sprawach skomplikowanych – nawet do roku. Strona może wnosić o wyznaczenie biegłemu krótszego terminu lub o zobowiązanie biegłego do złożenia wyjaśnień na rozprawie. Sąd może nałożyć na biegłego, który nie złożył opinii w terminie, karę pieniężną do 5 000 zł na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce jednak presja na biegłych jest ograniczona, a opóźnienia są częste.
P: Czy opinia prywatna może zastąpić opinię biegłego sądowego?
O: Opinia prywatna nie zastępuje opinii biegłego sądowego i nie korzysta z tego samego statusu dowodowego. Traktowana jest jak dokument prywatny – potwierdza jedynie, że osoba, która ją sporządziła, złożyła oświadczenie o tej treści. Mimo to opinia prywatna ma istotną wartość procesową: może stanowić podstawę zastrzeżeń do opinii sądowej, przekonać sąd do powołania nowego biegłego lub uzupełnienia tezy dowodowej. Uważamy, że warto ją zlecić przed wszczęciem postępowania jako narzędzie oceny siły dowodowej sprawy.
KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do sporów sądowych i arbitrażowych. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.
Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.