Postępowanie karne skarbowe rusza szybciej, niż większość przedsiębiorców się spodziewa. Urząd skarbowy kończy kontrolę, wysyła zawiadomienie do prokuratury – i nagle zarząd spółki staje się podejrzanym. Każdy dzień zwłoki z podjęciem obrony zamyka kolejne możliwości procesowe.

Kodeks karny skarbowy (KKS) przewiduje odpowiedzialność karną za uszczuplenie należności publicznoprawnych, nierzetelne prowadzenie ksiąg czy wyłudzenie zwrotu VAT. Progi kwotowe decydują, czy czyn kwalifikuje się jako wykroczenie skarbowe czy przestępstwo skarbowe – a ta różnica przekłada się bezpośrednio na rodzaj kary i długość przedawnienia. Obrona wymaga działania w ciągu pierwszych 30 dni od wszczęcia postępowania.

Ten alert wyjaśnia, co się zmieniło w praktyce ścigania przestępstw skarbowych, kogo dotyczą nowe progi, i jakie kroki należy podjąć natychmiast – zanim postępowanie przygotowawcze zamknie drogę do korzystnych rozwiązań.

Kiedy KKS uderza w zarząd i właściciela spółki?

Odpowiedzialność karna skarbowa nie ogranicza się do głównego księgowego. Przepisy KKS pozwalają pociągnąć do odpowiedzialności każdego, kto faktycznie zarządzał finansami podmiotu – nawet bez formalnego tytułu. Prokurator sięga po art. 9 § 3 KKS, który obejmuje osoby działające w imieniu lub interesie podatnika. W praktyce oznacza to, że prezes, prokurent, a nierzadko i wspólnik mogą znaleźć się w kręgu podejrzanych.

Próg odróżniający wykroczenie skarbowe od przestępstwa skarbowego wynosi pięciokrotność minimalnego wynagrodzenia. W 2026 r. minimalne wynagrodzenie to 4 666 zł brutto – próg przestępstwa skarbowego przekracza zatem 23 330 zł. Powyżej tej kwoty grozi kara pozbawienia wolności do lat 5, a w przypadku tzw. małej wartości – do lat 3. Poniżej progu sprawa trafia na drogę postępowania mandatowego lub przed sąd jako wykroczenie skarbowe.

Organy KAS coraz częściej łączą postępowanie karne skarbowe z postępowaniem podatkowym. Wszczęcie sprawy karnej skarbowej zawiesza bieg przedawnienia zobowiązania podatkowego – to mechanizm, który fiskus wykorzystuje, gdy standardowy termin pięcioletni zbliża się do końca. Dla zarządu oznacza to podwójne ryzyko: odpowiedzialność karna i – równolegle – solidarna odpowiedzialność za zaległości podatkowe spółki na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej.

Warto pamiętać, że organy ścigania dysponują dziś rozbudowanymi narzędziami analityki danych. JPK_VAT, JPK_CIT i – od 2026 r. – dane z KSeF tworzą obraz transakcji, który trudno podważyć bez profesjonalnego wsparcia biegłego i obrońcy.

Jakie działania obronne są skuteczne i w jakim terminie?

Skuteczna obrona w sprawie karnej skarbowej zaczyna się od analizy akt postępowania – najlepiej zanim podejrzany złoży pierwsze wyjaśnienia. Każde słowo wypowiedziane bez przygotowania może zostać wykorzystane przez oskarżyciela. Prawo do odmowy składania wyjaśnień przysługuje od chwili przedstawienia zarzutów – i jest to uprawnienie, z którego warto korzystać świadomie, nie z obawy, lecz ze strategii.

Instytucja czynnego żalu (art. 16 KKS) pozwala uniknąć kary, jeśli sprawca zawiadomi organ ścigania o popełnionym czynie przed jego ujawnieniem. Warunek jest bezwzględny: zawiadomienie musi wpłynąć zanim organ sam wykryje naruszenie. Spóźniony czynny żal nie wywołuje skutku. Termin jest więc kwestią dni, nie tygodni – firma z Mazowsza, która wiosną 2025 r. złożyła czynny żal w ciągu 48 godzin od wewnętrznego audytu, uniknęła wszczęcia postępowania karnego i zapłaciła wyłącznie zaległość z odsetkami.

Dobrowolne poddanie się odpowiedzialności (art. 17–18 KKS) to drugie narzędzie. Sąd może wymierzyć karę łagodniejszą niż minimalna ustawowa, jeśli sprawca wyrazi zgodę, uiści uszczuploną należność i grzywnę. Procedura wymaga złożenia wniosku przed zamknięciem przewodu sądowego. Dla spółki z sektora dystrybucji z Wielkopolski, która latem 2024 r. skorzystała z tej instytucji przy zarzucie nierzetelnego prowadzenia ksiąg, sąd orzekł karę grzywny zamiast pozbawienia wolności.

Równolegle należy ocenić sytuację spółki pod kątem wypłacalności. Jeśli zaległości podatkowe zagrażają płynności, otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego może chronić majątek i – pośrednio – wzmocnić pozycję obronną. Zarząd, który w terminie 30 dni od zaistnienia stanu niewypłacalności złoży wniosek zgodnie z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego, uruchamia jednocześnie jedną z przesłanek wyłączających odpowiedzialność z art. 299 § 1 k.s.h. Więcej o roli biegłych w takich postępowaniach można przeczytać w artykule o biegłych sądowych w polskim postępowaniu.

  • Zabezpiecz dokumentację finansową i korespondencję z organami podatkowymi – najlepiej przed pierwszym przesłuchaniem.
  • Oceń, czy czynny żal jest możliwy – okno czasowe zamyka się z chwilą ujawnienia czynu przez organ.
  • Zleć niezależny audyt podatkowy, który pozwoli ustalić rzeczywistą kwotę uszczuplenia.
  • Sprawdź, czy spółka spełnia przesłanki niewypłacalności – 30-dniowy termin na wniosek biegnie od momentu ich zaistnienia.
  • Zaangażuj obrońcę procesowego przed złożeniem jakichkolwiek wyjaśnień.

Szczegółowe omówienie wcześniejszych zmian w praktyce KKS znajdziesz w artykule o obronie w sprawach karnych skarbowych na naszej stronie.

Konkretna sytuacja Państwa spółki może wymagać jednoczesnego działania na kilku frontach – karnym, podatkowym i restrukturyzacyjnym. Zwłoka choćby o kilka dni potrafi nieodwracalnie zamknąć drogę do czynnego żalu lub dobrowolnego poddania się odpowiedzialności.

Jeśli Państwa spółka otrzymała zawiadomienie o wszczęciu postępowania karnego skarbowego lub zbliża się termin złożenia wyjaśnień – przeprowadzimy analizę zarzutów, ocenimy możliwość czynnego żalu i przygotujemy strategię obrony: info@kordeckipartners.com.

Często zadawane pytania

P: Czy czynny żal działa, jeśli kontrola podatkowa już trwa?

O: Zasadniczo nie. Instytucja czynnego żalu z artykułu 16 Kodeksu karnego skarbowego wymaga, aby organ nie wiedział jeszcze o naruszeniu. Wszczęta kontrola podatkowa oznacza, że organ jest już w posiadaniu informacji – złożenie zawiadomienia po jej rozpoczęciu nie wywołuje skutku w postaci bezkarności. Możliwe jest jednak dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, jeśli postępowanie karne skarbowe nie zostało jeszcze zakończone.

P: Jakie są koszty obrony w sprawie karnej skarbowej?

O: Koszty zależą od etapu postępowania i jego złożoności. Na etapie postępowania przygotowawczego wynagrodzenie obrońcy jest zwykle niższe niż w fazie sądowej. Dodatkowym kosztem jest niezależny audyt podatkowy, który pozwala ustalić rzeczywistą kwotę uszczuplenia – jego brak może utrudnić negocjacje z organem. Inwestycja w obronę na wczesnym etapie jest wielokrotnie niższa niż koszty prawomocnego wyroku skazującego, który może wiązać się z zakazem prowadzenia działalności.

P: Czy zarząd spółki z o.o. odpowiada osobiście za przestępstwa skarbowe popełnione przez pracowników?

O: Odpowiedzialność karna jest co do zasady osobista – zarząd nie odpowiada automatycznie za czyny pracowników. Jednak artykuł 9 paragraf 3 Kodeksu karnego skarbowego obejmuje osoby, które faktycznie zajmowały się sprawami finansowymi podmiotu. Jeśli zarząd wiedział o nieprawidłowościach lub je akceptował, ryzyko zarzutów jest realne. Równolegle, na podstawie artykułu 116 paragrafu 1 Ordynacji podatkowej, zarząd może ponosić solidarną odpowiedzialność majątkową za zaległości podatkowe spółki.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do restrukturyzacji, prawa karnego gospodarczego i obrony w postępowaniach karnych skarbowych. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.

Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.