Menedżer spółki z o.o. z Mazowsza dowiaduje się w piątek po południu, że prokuratura zabezpieczyła rachunki firmowe i wezwała go na przesłuchanie w poniedziałek. Sprawa dotyczy rzekomych nieprawidłowości w rozliczeniach z kontrahentem. Bez przygotowanej linii obrony i bez adwokata przy pierwszym przesłuchaniu – każde słowo może zostać użyte przeciwko niemu.
Obrona w sprawach white-collar dla polskich menedżerów wymaga natychmiastowej reakcji i precyzyjnego planu. Odpowiedzialność karna gospodarcza nakłada się na odpowiedzialność cywilną z art. 299 § 1 k.s.h. oraz podatkową z art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej. Pierwsze 30 dni od wszczęcia postępowania są nieodwracalne – błędy popełnione na tym etapie zamykają drogę do skutecznej obrony.
Ten alert wyjaśnia, co się zmieniło w praktyce prokuratorskiej wobec kadry zarządzającej, kogo dotykają zarzuty najczęściej i jakie działania należy podjąć natychmiast. Adresujemy go do prezesów, dyrektorów finansowych i członków rad nadzorczych spółek kapitałowych.
Co się zmieniło w sprawach karnych gospodarczych i kogo dotyczy zagrożenie?
Prokuratura i KAS intensyfikują postępowania wobec kadry zarządzającej od 2022 roku. Zmiany w procedurze karnej i rozbudowanie uprawnień organów skarbowych sprawiły, że menedżerowie średnich i dużych spółek stali się pierwszoplanowymi adresatami zarzutów. Dotyczy to szczególnie branż z dużym obrotem gotówkowym, podmiotów w restrukturyzacji oraz spółek powiązanych kapitałowo z podmiotami zagranicznymi.
Najczęstsze zarzuty obejmują: działanie na szkodę spółki, wyłudzenie VAT lub akcyzy, pranie pieniędzy oraz niezgłoszenie wniosku o upadłość w terminie. Ten ostatni element jest szczególnie groźny. Zgodnie z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego zarząd ma 30 dni od dnia zaistnienia podstawy niewypłacalności na złożenie wniosku. Przekroczenie tego terminu otwiera drogę do zarzutów karnych i odpowiedzialności osobistej z art. 299 § 1 k.s.h.
W praktyce – wiele firm o tym zapomina – organy ścigania coraz częściej łączą wątek karny z postępowaniem podatkowym. KAS wydaje decyzje wymiarowe, a równolegle prokuratura wszczyna śledztwo. Menedżer staje jednocześnie przed dwoma frontami. Brak koordynacji obrony na obu płaszczyznach to błąd, który potrafi kosztować utratę majątku osobistego.
Zagrożenie dotyczy przede wszystkim: członków zarządu spółek z o.o. i S.A., prokurentów, dyrektorów finansowych z pełnomocnictwem do podpisywania deklaracji podatkowych, a także członków rad nadzorczych w spółkach, gdzie nadzór był formalny. Próg odpowiedzialności z art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej nie wymaga winy umyślnej – wystarczy zaniedbanie należytej staranności.
Jakie działania podjąć natychmiast – lista kontrolna dla menedżera?
Pierwsze 72 godziny od uzyskania informacji o postępowaniu decydują o kształcie całej obrony. Czas działa przeciwko zarządowi. Każde spontaniczne wyjaśnienie złożone bez adwokata, każdy e-mail wysłany do współpracowników i każda rozmowa telefoniczna z kontrahentem może stać się dowodem w sprawie. Nieodwracalne skutki procesowe powstają właśnie w tym oknie czasowym.
Poniżej lista działań, które należy wdrożyć bezzwłocznie:
- Skontaktować się z adwokatem specjalizującym się w prawie karnym gospodarczym – jeszcze przed pierwszym przesłuchaniem, nawet jeśli wezwanie dotyczy statusu świadka.
- Zabezpieczyć dokumentację korporacyjną: protokoły zarządu, uchwały wspólników, sprawozdania finansowe za ostatnie 3 lata oraz korespondencję z audytorami.
- Nie kontaktować się z innymi podejrzanymi ani świadkami bez wiedzy obrońcy – grozi to zarzutem matactwa.
- Zweryfikować, czy spółka spełnia przesłanki niewypłacalności z art. 11 ust. 1 Prawa upadłościowego i czy 30-dniowy termin na złożenie wniosku jeszcze biegnie.
- Ocenić, czy otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego – w tym pre-pack lub postępowanie układowe – może chronić przed eskalacją odpowiedzialności osobistej.
Firma produkcyjna z Dolnego Śląska w jesieni 2024 roku uniknęła zarzutów karnych wobec prezesa właśnie dlatego, że w ciągu 48 godzin od pierwszej kontroli KAS złożono wniosek o otwarcie przyspieszonego postępowania układowego. Sąd otworzył postępowanie w ciągu 7 dni. Prokurator uznał, że zarząd działał w dobrej wierze i zaniechał wniosku o zastosowanie środków zapobiegawczych.
Równolegle warto przeanalizować obowiązki wynikające z regulacji compliance. Spółki zatrudniające powyżej 50 pracowników mają od 25 września 2024 roku obowiązek posiadania wewnętrznego kanału zgłoszeń sygnalistów. Brak tego kanału w toku postępowania karnego może zostać potraktowany jako dowód na systemowe zaniedbania zarządu. Więcej o powiązanych obowiązkach compliance – w kontekście raportowania CSRD i podwójnej istotności – opisujemy w osobnej analizie.
Uważamy, że bezpieczniejszym rozwiązaniem jest zawsze wczesna interwencja prawna niż reaktywna obrona po postawieniu zarzutów. Różnica w ekspozycji na odpowiedzialność osobistą między tymi dwoma scenariuszami może wynosić kilka milionów złotych i kilka lat pozbawienia wolności.
Konkretna sytuacja Państwa firmy wymaga oceny, czy zarzuty karne nakładają się na odpowiedzialność z art. 299 § 1 k.s.h. i art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej. Zaniechanie działań w pierwszych dniach postępowania ma skutki nieodwracalne – zamyka możliwość skorzystania z instytucji czynnego żalu, negocjacji z prokuratorem i ochrony przez restrukturyzację.
Jeśli Państwa spółka jest objęta postępowaniem karnym lub kontrolą KAS, a Państwo pełnią funkcję w zarządzie lub posiadają pełnomocnictwo do podpisywania deklaracji podatkowych – przeprowadzimy analizę ekspozycji na odpowiedzialność osobistą, ocenimy zasadność wniosku restrukturyzacyjnego i przygotujemy strategię obrony: info@kordeckipartners.com.
Często zadawane pytania
P: Czy można odmówić zeznań na pierwszym przesłuchaniu, jeśli zostałem wezwany jako świadek, a nie podejrzany?
O: Tak, świadek może odmówić odpowiedzi na pytania, jeśli odpowiedź mogłaby narazić go na odpowiedzialność karną – na podstawie artykułu 183 Kodeksu postępowania karnego. W praktyce granica między statusem świadka a podejrzanego jest płynna i może zmienić się w trakcie tego samego przesłuchania. Dlatego obecność adwokata jest konieczna od pierwszego kontaktu z organami ścigania, niezależnie od formalnego statusu procesowego.
P: Czy złożenie wniosku o restrukturyzację rzeczywiście chroni zarząd przed odpowiedzialnością karną?
O: Restrukturyzacja nie eliminuje odpowiedzialności karnej automatycznie, ale istotnie zmienia ocenę działania zarządu przez prokuratora i sąd. Terminowe złożenie wniosku – w ciągu 30 dni od zaistnienia przesłanek niewypłacalności zgodnie z artykułem 21 ustęp 1 Prawa upadłościowego – dokumentuje działanie w dobrej wierze. Jednocześnie artykuł 299 paragraf 2 k.s.h. przewiduje wyłączenie odpowiedzialności cywilnej zarządu, jeśli wniosek restrukturyzacyjny został złożony w terminie. Oba efekty razem znacząco redukują ekspozycję menedżera.
P: Ile kosztuje obrona w sprawie karnej gospodarczej i czy kancelaria może działać na zasadzie success fee?
O: Koszty obrony w sprawach white-collar zależą od złożoności sprawy, liczby zarzutów i etapu postępowania. Sprawy na etapie śledztwa są zazwyczaj tańsze niż obrona przed sądem. Honorarium success fee w sprawach karnych jest w Polsce co do zasady niedopuszczalne zgodnie z zasadami etyki zawodowej adwokatów i radców prawnych. Standardem jest wynagrodzenie ryczałtowe lub godzinowe, uzgodnione przed podjęciem obrony. Warto zapytać o wycenę na pierwszym spotkaniu – rzetelna kancelaria zawsze przedstawi szacunek kosztów z góry.
KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do obrony w sprawach karnych gospodarczych, restrukturyzacji i prawa upadłościowego. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.
Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.