Plac budowy stoi. Generalny wykonawca złożył roszczenie na kilka milionów złotych. Inwestor kwestionuje każdą pozycję. Tymczasem kontrakt FIDIC przewiduje ścisłe terminy – i każdy dzień zwłoki może oznaczać utratę prawa do obrony lub dochodzenia należności.

Spory z kontraktów FIDIC w Polsce rozwiązuje się przez trzy główne mechanizmy: Dispute Adjudication Board (DAB), negocjacje polubowne oraz arbitraż lub postępowanie sądowe. Każdy etap ma własne terminy – najkrótszy to 28 dni na zgłoszenie roszczenia od chwili, gdy strona dowiedziała się o zdarzeniu. Pominięcie tego terminu może skutkować wygaśnięciem roszczenia.

Poniżej omawiamy trzy filary mechanizmu FIDIC: kiedy i jak działają, kto jest narażony na największe ryzyko oraz co zrobić natychmiast, gdy spór się materializuje.

Jak działa mechanizm rozwiązywania sporów w kontraktach FIDIC?

Kontrakty FIDIC – w Polsce najczęściej Czerwona Książka (roboty budowlane) i Żółta Książka (projektuj i buduj) – zawierają wieloetapową procedurę rozwiązywania sporów. Pierwszym krokiem jest zawsze zgłoszenie roszczenia przez Inżyniera Kontraktu. Strona wnosząca roszczenie ma 28 dni od dnia, w którym dowiedziała się lub powinna była dowiedzieć się o zdarzeniu powodującym roszczenie. To tzw. klauzula 20.1 FIDIC – jeden z najbardziej rygorystycznych terminów w praktyce budowlanej.

Inżynier wydaje decyzję w ciągu 42 dni. Jeśli którakolwiek ze stron nie akceptuje tej decyzji, może skierować sprawę do DAB. W Polsce DAB działa zazwyczaj jako panel jednego lub trzech adjudykatorów. Decyzja DAB zapada w ciągu 84 dni i jest wiążąca – strony muszą ją wykonać natychmiast, nawet jeśli zamierzają ją zaskarżyć. To mechanizm znany jako „pay now, argue later". Instytucje takie jak GDDKiA i PKP PLK regularnie korzystają z kontraktów FIDIC przy projektach infrastrukturalnych finansowanych ze środków unijnych.

Jeśli któraś ze stron złoży zastrzeżenie do decyzji DAB w ciągu 28 dni, spór przechodzi do etapu polubownego – strony mają 56 dni na osiągnięcie ugody. Dopiero po bezskutecznym upływie tego okresu otwiera się droga do arbitrażu lub sądu powszechnego. W praktyce wiele sporów kończy się właśnie na etapie DAB lub negocjacji – co pozwala uniknąć kosztów arbitrażu, gdzie opłata wstępna może wynosić od kilkudziesięciu do kilkuset tysięcy złotych.

Kto jest narażony na ryzyko i jakie są konsekwencje błędów proceduralnych?

Największe ryzyko procesowe ponoszą wykonawcy i podwykonawcy, którzy nie śledzą terminów klauzuli 20.1. Pominięcie 28-dniowego terminu zgłoszenia roszczenia jest w orzecznictwie arbitrażowym traktowane jako prekluzja – roszczenie wygasa, niezależnie od jego merytorycznej zasadności. To nieodwracalna utrata prawa do dochodzenia należności, często opiewających na miliony złotych.

Inwestorzy z kolei ryzykują, gdy ignorują wiążące decyzje DAB. Odmowa wykonania decyzji DAB otwiera drugiej stronie drogę do natychmiastowego arbitrażu wyłącznie w przedmiocie niewykonania decyzji – bez wchodzenia w meritum sporu. W polskich realiach takie postępowania toczą się najczęściej przed Sądem Arbitrażowym przy KIG w Warszawie lub przed trybunałami ICC. Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych opłata sądowa w sprawach gospodarczych wynosi 5% wartości przedmiotu sporu – co przy roszczeniu rzędu PLN 10 mln daje opłatę PLN 500,000 samej opłaty sądowej.

W praktyce – wiele firm o tym zapomina – kontrakt FIDIC wymaga też odpowiedniej dokumentacji bieżącej. Brak dziennika budowy, protokołów narad koordynacyjnych czy korespondencji e-mail potwierdzającej zgłoszenie roszczenia może pozbawić stronę dowodów. Sąd arbitrażowy patrzy na dowody, nie na intencje. Szczególnie narażone są spółki realizujące projekty nieruchomości komercyjnych i infrastrukturalne bez dedykowanego contract managera.

Mikro-przypadek: generalny wykonawca z Mazowsza, wiosna 2024 r. – zgłosił roszczenie z tytułu robót dodatkowych po 35 dniach od zdarzenia. Panel adjudykacyjny oddalił roszczenie wyłącznie z powodu przekroczenia terminu. Wartość utraconego roszczenia: szacunkowo PLN 2,3 mln.

Co zrobić natychmiast, gdy pojawia się spór FIDIC?

Czas działa przeciwko każdej stronie, która zwleka. Pierwsze 48 godzin od momentu, gdy spór staje się widoczny, jest najważniejsze. Poniżej lista działań, które należy podjąć bezzwłocznie:

  • Zidentyfikuj datę zdarzenia powodującego roszczenie i oblicz termin 28-dniowy – liczy się każdy dzień kalendarzowy.
  • Zabezpiecz dokumentację: dziennik budowy, protokoły, korespondencję e-mail, rysunki i polecenia Inżyniera.
  • Sprawdź, czy kontrakt przewiduje DAB stały czy ad hoc – procedura powoływania panelu różni się i może zająć od 14 do 30 dni.
  • Oceń, czy klauzula arbitrażowa wskazuje arbitraż instytucjonalny czy ad hoc – ma to wpływ na koszty i czas postępowania.
  • Skonsultuj się z akredytowanym adjudikatorem FIDIC lub adwokatem specjalizującym się w prawie budowlanym przed złożeniem jakiegokolwiek pisma.

Drugi mikro-przypadek: podwykonawca z Małopolski, jesień 2023 r. – w ciągu 24 godzin od otrzymania decyzji odmownej Inżyniera skierował sprawę do DAB. Dzięki zachowaniu terminów i kompletnej dokumentacji uzyskał decyzję DAB zasądzającą PLN 1,7 mln w ciągu 84 dni. Inwestor wykonał decyzję dobrowolnie, unikając dalszego postępowania.

Przy wyborze klauzuli arbitrażowej do kontraktu budowlanego warto sięgnąć do analizy redakcji klauzul arbitrażowych dla polskich umów. Projekty nieruchomości komercyjnych wymagają też uwzględnienia ryzyk środowiskowych – szczegóły w opracowaniu o due diligence środowiskowym nieruchomości w Polsce.

Konkretna sytuacja Państwa projektu wymaga oceny, czy terminy proceduralne są jeszcze zachowane. Pominięcie nawet jednego etapu mechanizmu FIDIC może zamknąć drogę do dochodzenia roszczeń w sposób nieodwracalny.

Jeśli Państwa spółka realizuje kontrakt FIDIC i stanęła w obliczu sporu – przeprowadzimy analizę terminów, ocenimy dokumentację i doradzimy w wyborze optymalnej ścieżki: DAB, negocjacje lub arbitraż: info@kordeckipartners.com.

Często zadawane pytania

P: Co się stanie, jeśli wykonawca przegapi termin 28 dni na zgłoszenie roszczenia FIDIC?

O: Pominięcie terminu z klauzuli 20.1 FIDIC skutkuje prekluzją roszczenia – panel adjudykacyjny lub trybunał arbitrażowy oddali je bez badania meritum. Jedyną możliwością jest wykazanie, że strona nie mogła wcześniej dowiedzieć się o zdarzeniu powodującym roszczenie. W praktyce taka obrona rzadko się powodzi. Uważamy, że bezpieczniejszym rozwiązaniem jest zgłaszanie roszczeń z wyprzedzeniem, nawet jeśli ich wartość nie jest jeszcze precyzyjnie ustalona.

P: Czy decyzja DAB jest wykonalna w Polsce bez dodatkowego postępowania sądowego?

O: Decyzja DAB jest wiążąca kontraktowo i strony są zobowiązane do jej natychmiastowego wykonania na podstawie umowy. Nie jest jednak tytułem egzekucyjnym w rozumieniu Kodeksu postępowania cywilnego. Aby uzyskać tytuł wykonawczy, konieczne jest przeprowadzenie postępowania arbitrażowego lub sądowego. Postępowanie takie – wyłącznie w przedmiocie niewykonania decyzji DAB – jest jednak szybkie i zazwyczaj kończy się w ciągu kilku miesięcy.

P: Ile kosztuje postępowanie przed DAB w polskich projektach budowlanych?

O: Koszty DAB zależą od wartości sporu i liczby adjudykatorów. Panel jednosobowy przy sporze do PLN 5 mln to zazwyczaj od PLN 30,000 do PLN 80,000 honorarium adjudikatora plus koszty organizacyjne. Panel trzyosobowy przy dużych projektach infrastrukturalnych może kosztować kilkaset tysięcy złotych. To i tak wielokrotnie mniej niż pełne postępowanie arbitrażowe, gdzie sama opłata rejestracyjna przy roszczeniu PLN 10 mln wynosi kilkadziesiąt tysięcy złotych, a całkowite koszty wielokrotnie więcej.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do sporów budowlanych i kontraktów FIDIC. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.

Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.