Dwóch inwestorów – jeden z Warszawy, drugi z Frankfurtu – uzgodniło wspólny projekt technologiczny. Podali sobie ręce, wymienili e-maile i założyli spółkę z o.o. Pół roku później okazało się, że nie mają żadnej umowy regulującej prawo do zysku, zasady wyjścia ze spółki ani mechanizmu rozstrzygania sporów. Projekt utknął w martwym punkcie, a relacja biznesowa legła w gruzach.

Joint venture w polskim prawie korporacyjnym może przybrać kilka form prawnych – najczęściej spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością lub umowę konsorcjum. Wybór struktury determinuje zakres odpowiedzialności wspólników, zasady zarządzania i skutki podatkowe. Kluczowym dokumentem każdego joint venture jest umowa wspólników (shareholders' agreement), regulująca prawa i obowiązki stron wykraczające poza przepisy Kodeksu spółek handlowych.

Poniżej omawiamy główne instrumenty prawne, typowe pułapki i krytyczne punkty due diligence – zarówno dla polskich przedsiębiorców, jak i zagranicznych inwestorów wchodzących na rynek polski przez strukturę joint venture.

Jakie formy prawne może przyjąć joint venture w Polsce?

Polskie prawo nie zna pojęcia „joint venture" jako odrębnej instytucji. Wspólne przedsięwzięcie gospodarcze może jednak przyjąć jedną z kilku form – i wybór ma daleko idące konsekwencje. Trzy najpopularniejsze struktury to: spółka z o.o. (sp. z o.o.), spółka akcyjna (S.A.) oraz umowa konsorcjum bez odrębnej osobowości prawnej. Każda z nich rządzi się innymi przepisami k.s.h. i inaczej traktuje odpowiedzialność wspólników.

Sp. z o.o. to zdecydowanie najczęstszy wybór w transakcjach M&A Polska. Minimalna wysokość kapitału zakładowego wynosi 5 000 zł – wynika to z art. 154 § 1 k.s.h. Spółkę można zarejestrować przez system S24 w ciągu 24 godzin lub w formie aktu notarialnego. Rejestracja w KRS zwykle zajmuje od kilku dni do trzech tygodni, w zależności od trybu. Dla zagranicznych inwestorów istotne jest, że udziały w sp. z o.o. mogą być obejmowane przez podmioty spoza UE bez konieczności uzyskiwania dodatkowych zezwoleń – z wyjątkiem branż objętych kontrolą inwestycji zagranicznych.

Umowa konsorcjum to alternatywa dla projektów tymczasowych – budowlanych, badawczych lub przetargowych. Konsorcjum nie ma osobowości prawnej. Strony odpowiadają wobec kontrahentów solidarnie, co przy dużych zobowiązaniach staje się poważnym ryzykiem. W praktyce – wiele firm o tym zapomina – brak osobowości prawnej konsorcjum oznacza też brak możliwości bezpośredniego wpisania go do KRS jako strony umowy najmu czy kredytu.

Spółka akcyjna wchodzi w grę przy joint venture planującym pozyskanie zewnętrznego finansowania, emisję obligacji lub wejście na rynek kapitałowy. Jej założenie jest droższe i bardziej formalne, a minimalna wartość kapitału zakładowego wynosi 100 000 zł. Dla większości projektów joint venture na etapie startowym S.A. jest nadmiarowa.

Co powinna zawierać umowa wspólników?

Umowa wspólników (shareholders' agreement) to dokument obok umowy spółki – i to właśnie ona chroni wspólników przed scenariuszami, których k.s.h. nie przewiduje. Dobra umowa wspólników reguluje trzy obszary: zasady zarządzania i podejmowania decyzji, mechanizmy wyjścia ze spółki oraz ochronę mniejszościowych udziałowców. Brak choćby jednego z tych elementów to otwarte zaproszenie do sporu.

Zasady zarządzania powinny precyzować, które decyzje wymagają jednomyślności, a które zwykłej większości. Wiele joint venture kończy się impasem (deadlock), bo strony nie uzgodniły wcześniej mechanizmu jego przełamywania. Popularne rozwiązania to klauzula „rosyjskiej ruletki" (Russian roulette), klauzula ROFR (right of first refusal) oraz mechanizm drag-along i tag-along. Każdy z tych instrumentów ma swoje pułapki i wymaga precyzyjnego sformułowania pod rygorem bezskuteczności.

Ochrona wspólnika mniejszościowego zasługuje na osobny rozdział. Art. 228 k.s.h. wymaga uchwały wspólników przy zbyciu nieruchomości czy zaciąganiu zobowiązań przekraczających dwukrotność kapitału zakładowego – ale to minimum. Umowa wspólników może rozszerzyć katalog decyzji zastrzeżonych, wymagać zgody wspólnika mniejszościowego na zmianę profilu działalności czy na zaciąganie kredytów powyżej ustalonego progu.

Ważnym elementem jest też klauzula zakazu konkurencji oraz postanowienia dotyczące własności intelektualnej wnoszonej do spółki. W projektach technologicznych kwestia, kto jest właścicielem kodu, algorytmu czy know-how po rozwiązaniu joint venture, bywa bardziej wartościowa niż cały majątek trwały spółki.

Co powinna zawierać umowa wspólników – lista kontrolna:

  • Mechanizm podejmowania decyzji (quorum, większości, prawa weta)
  • Klauzule wyjścia (ROFR, drag-along, tag-along, Russian roulette)
  • Mechanizm przełamywania impasu (deadlock)
  • Zakaz konkurencji i ochrona know-how
  • Zasady podziału zysku i dokapitalizowania spółki

Jakie pułapki czyhają przy zakładaniu joint venture w Polsce?

Pierwsza pułapka to błędna reprezentacja spółki przy zawieraniu umów z członkami zarządu. Art. 210 § 1 k.s.h. stanowi, że w umowach między sp. z o.o. a członkiem zarządu spółkę reprezentuje rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą wspólników – nie drugi członek zarządu. Naruszenie tej zasady skutkuje nieważnością umowy. W praktyce – szczególnie w małych joint venture bez rady nadzorczej – jest to jeden z najczęstszych błędów.

Druga pułapka to odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania spółki. Zgodnie z art. 299 § 1 k.s.h., jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają za jej zobowiązania solidarnie i całym swoim majątkiem. W joint venture, gdzie zarząd jest obsadzany przez przedstawicieli obu stron, każdy z nich ponosi to ryzyko – niezależnie od tego, kto faktycznie podejmował decyzje. Analogiczna odpowiedzialność dotyczy zaległości podatkowych na podstawie art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej – o czym szerzej piszemy w artykule Odpowiedzialność za zaległości podatkowe – art. 116 Ordynacji.

Trzecia pułapka to zaniedbanie due diligence przed wejściem w joint venture. Inwestorzy skupiają się na negocjowaniu warunków umowy, a pomijają weryfikację partnera – jego historii kredytowej, zaległości podatkowych, toczących się postępowań sądowych czy struktury własnościowej. Tymczasem wpis do KRS ujawnia zaledwie część informacji. Pełna weryfikacja wymaga sprawdzenia rejestrów sądowych, baz dłużników i – w przypadku zagranicznych partnerów – odpowiedników tych rejestrów w ich jurysdykcji.

Firma IT z Krakowa weszła wiosną 2024 r. w joint venture z podmiotem z Europy Wschodniej, pomijając etap due diligence. Po sześciu miesiącach okazało się, że partner ma niespłacone zobowiązania wobec kilku podwykonawców, a jego udziały są obciążone zastawem rejestrowym. Wyjście z takiej struktury kosztowało klienta więcej niż cały projekt.

Czwarta pułapka to brak planowania podatkowego na etapie tworzenia struktury. Wybór formy prawnej, sposób wnoszenia wkładów, zasady dystrybucji zysku – wszystko to ma bezpośrednie skutki w CIT i PIT. Restrukturyzacja po fakcie jest możliwa, ale kosztowna i czasochłonna.

Piąta pułapka to niedostosowanie umowy do zmian w składzie wspólników. Joint venture często ewoluuje – jeden ze wspólników chce sprzedać udziały osobie trzeciej, zmienia się profil działalności, pojawia się nowy inwestor. Umowa, która nie przewiduje tych scenariuszy, staje się źródłem sporów zamiast ich zapobiegać.

Konkretna sytuacja Państwa firmy może wymagać analizy, czy planowane joint venture nie naraża Państwa przedstawicieli w zarządzie na osobistą odpowiedzialność. Zaniedbanie tego etapu ma charakter nieodwracalny – po zaciągnięciu zobowiązań przez spółkę nie ma możliwości retroaktywnego wyłączenia odpowiedzialności zarządu.

Jeśli Państwa spółka planuje joint venture z nowym partnerem i nie ma pewności co do zakresu odpowiedzialności osobistej swoich przedstawicieli w zarządzie – przeprowadzimy analizę struktury i przygotujemy rekomendacje: info@kordeckipartners.com.

Jak wygląda joint venture z udziałem zagranicznego inwestora?

Dla zagranicznego inwestora wchodzącego na rynek polski przez strukturę joint venture kluczowe są trzy kwestie: wybór prawa właściwego dla umowy wspólników, zasady reprezentacji i rejestracja w KRS. Umowa spółki podlega prawu polskiemu bez możliwości wyboru. Umowa wspólników – jako umowa zobowiązaniowa – może być poddana prawu obcemu, choć w praktyce polskie kancelarie rekomendują prawo polskie dla uniknięcia kolizji interpretacyjnych.

Inwestorzy z Niemiec, Francji czy krajów skandynawskich często oczekują klauzul znanych z ich rynków – earn-out, ratchet, anti-dilution. Polskie prawo nie reguluje tych mechanizmów wprost, ale dopuszcza je w ramach swobody umów. Ich skuteczność zależy od precyzji redakcji. Niedoprecyzowana klauzula earn-out może być nieegzekwowalna przed polskim sądem.

Szczególną uwagę należy zwrócić na procedurę zakładania firmy w Polsce – zarówno w kontekście wymogów rejestracyjnych, jak i obowiązków CRBR (Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych). Każdy wspólnik posiadający ponad 25% udziałów lub wywierający istotny wpływ na spółkę musi zostać ujawniony w CRBR. Niedopełnienie tego obowiązku grozi karą do 1 000 000 zł.

Spółka produkcyjna z Dolnego Śląska zawiązała jesienią 2023 r. joint venture z inwestorem z Azji Wschodniej. Strony nie uzgodniły mechanizmu rozstrzygania sporów – każda zakładała właściwość innego sądu. Dopiero po roku negocjacji udało się wprowadzić klauzulę arbitrażową i wskazać Sąd Arbitrażowy przy KIG jako forum rozstrzygania.

Dla inwestorów spoza UE istotne jest też badanie, czy planowana działalność nie podlega kontroli inwestycji zagranicznych na podstawie ustawy o kontroli niektórych inwestycji. Branże strategiczne – energetyka, telekomunikacja, infrastruktura krytyczna – wymagają notyfikacji lub zgody właściwego ministra. Brak zgody może skutkować nieważnością transakcji.

Często zadawane pytania

P: Czy umowa wspólników musi być zawarta w formie aktu notarialnego?

O: Umowa wspólników jako odrębna umowa zobowiązaniowa nie wymaga formy notarialnej – wystarczy forma pisemna. Inaczej jest z umową spółki z o.o., która dla swojej ważności wymaga aktu notarialnego (lub zawarcia przez system S24 w przypadku standardowej umowy). Warto jednak pamiętać, że postanowienia umowy wspólników nie mogą być sprzeczne z umową spółki ani z bezwzględnie obowiązującymi przepisami artykuł 210 paragraf 1 Kodeksu spółek handlowych. Zalecamy sporządzanie obu dokumentów równolegle, aby uniknąć kolizji.

P: Ile kosztuje i ile czasu zajmuje założenie spółki joint venture w Polsce?

O: Rejestracja sp. z o.o. przez system S24 kosztuje 250 zł opłaty sądowej i może nastąpić w ciągu 24 godzin. Rejestracja w trybie notarialnym to koszt taksy notarialnej (zależny od wartości kapitału) plus opłata sądowa 500 zł – czas oczekiwania na wpis do KRS wynosi zwykle od 3 do 14 dni roboczych. Do tych kosztów należy doliczyć wynagrodzenie doradców za przygotowanie umowy wspólników i przeprowadzenie due diligence – w zależności od złożoności struktury jest to od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych. Bagatelizowanie kosztów doradztwa na etapie zakładania joint venture jest częstym błędem, który wielokrotnie się mści na etapie sporów.

P: Czy wspólnik mniejszościowy w joint venture ma realną ochronę?

O: Tak, ale wymaga aktywnego działania. Przepisy artykułu 228 Kodeksu spółek handlowych dają wspólnikowi mniejszościowemu pewne minimalne prawa – na przykład prawo do udziału w zysku czy prawo do informacji. Jednak realna ochrona mniejszości pochodzi z umowy wspólników: klauzul weta przy kluczowych decyzjach, mechanizmów tag-along (prawo przyłączenia się do sprzedaży) i prawa pierwszeństwa nabycia udziałów. Wspólnik, który podpisuje umowę spółki bez negocjowania umowy wspólników, godzi się na reguły gry ustalone przez większość.

KORDECKI & Partners to kancelaria prawna z siedzibą w Warszawie i Krakowie, doradzająca klientom biznesowym w 30 jurysdykcjach. Zespół łączy doświadczenie w prawie polskim i międzynarodowym z praktycznym podejściem do tworzenia i obsługi struktur joint venture. Pracujemy z polskimi przedsiębiorcami, inwestorami zagranicznymi i działami prawnymi korporacji. W sprawie Państwa sytuacji: info@kordeckipartners.com.

Konkretna struktura joint venture wymaga indywidualnej analizy – błędny wybór formy prawnej lub pominięcie kluczowych klauzul w umowie wspólników może zamknąć drogę do skutecznej ochrony interesów Państwa firmy w przyszłości.

Jeśli Państwa spółka planuje zawiązanie joint venture z partnerem krajowym lub zagranicznym – przeprowadzimy due diligence partnera, przygotujemy umowę wspólników i zaproponujemy optymalną strukturę: info@kordeckipartners.com.

Zastrzeżenie: Niniejsza publikacja służy wyłącznie celom informacyjnym i nie stanowi porady prawnej. Informacje zawarte w materiale nie powinny być traktowane jako substytut profesjonalnej porady prawnej dostosowanej do konkretnych okoliczności. KORDECKI & Partners nie ponosi odpowiedzialności za działania podjęte lub zaniechane na podstawie treści tego materiału. W sprawie porady dotyczącej Państwa konkretnej sytuacji prosimy o kontakt: info@kordeckipartners.com.